Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) và các chuyên gia phân tích, sản lượng nông nghiệp thế giới đã tăng trưởng vượt xa mức tiêu thụ và tốc độ gia tăng dân số kể từ những năm 1980.
Những tiến bộ này nhờ vào các giống cây trồng năng suất cao, việc sử dụng phân bón nhiều hơn cũng như cải thiện hệ thống tưới tiêu và bảo vệ thực vật, qua đó nâng cao năng suất của các loại lương thực chủ lực như lúa gạo, lúa mì, ngô và đậu tương.
"Ngay cả trong điều kiện hạn hán, nhờ hệ thống quản lý tưới tiêu tốt hơn và tiến bộ trong khoa học cây trồng, chúng ta vẫn có thể đạt được sản lượng đáp ứng nhu cầu thị trường…Nguy cơ ảnh hưởng đến nguồn cung và giá lương thực toàn cầu là có thật, nhưng nhờ sự chuẩn bị kỹ lưỡng hơn, các tác động gián đoạn sẽ ít nghiêm trọng hơn nhiều so với những thập kỷ trước”, Andrew Whitelaw, nhà phân tích của công ty tư vấn nông nghiệp Episode 3 của Úc cho biết.
| |
Nguồn cung lương thực toàn cầu tăng nhanh hơn doanh số. Nguồn: FAOSTAT |
Hiện tượng El Nino đang mạnh lên
Tình trạng khô hạn do El Nino gây ra đã làm gián đoạn hoạt động gieo trồng tại nhiều khu vực rộng lớn ở châu Á, bao gồm Ấn Độ, Đông Nam Á và Úc, và đồng thời tình trạng thiếu hụt phân bón và dầu diesel do xung đột Trung Đông cũng làm gia tăng rủi ro cho sản xuất lương thực toàn cầu.
Ấn Độ đang trải qua mùa gió mùa với lượng mưa thấp hơn bình thường, trong khi các vùng trồng lúa mì trọng điểm của Úc có nguy cơ đối mặt với thời tiết khô hạn. Tại Đông Nam Á, trong đó có Indonesia và Thái Lan, cây trồng cũng đang chịu ảnh hưởng do thiếu nước.
Theo nhận định của Chris Hyde, chuyên gia khí tượng làm việc tại SkyFi – công ty chuyên về dữ liệu và hình ảnh vệ tinh có trụ sở tại Mỹ, tình hình có thể trở nên tồi tệ hơn khi hiện tượng El Nino vốn đã mạnh sẽ còn gia tăng cường độ trong quý IV và đầu năm tới.
"Dự báo cho thấy đây sẽ là một trong những đợt El Nino mạnh nhất từng được ghi nhận, hoặc thậm chí là mạnh nhất từ trước đến nay, điều này đồng nghĩa với việc những tác động lớn nhất do khô hạn vẫn còn ở phía trước”, ông cho biết.
Là hiện tượng thời tiết đặc trưng bởi sự gia tăng nhiệt độ bề mặt nước biển ở khu vực phía đông và trung tâm Thái Bình Dương, El Nino thường gây ra tình trạng khô hạn tại phần lớn châu Á và làm tăng lượng mưa ở khu vực châu Mỹ.
Trong các giai đoạn 1997-1998 và 2015-2016, các đợt El Nino nghiêm trọng đã khiến sản lượng cây trồng chủ lực sụt giảm mạnh, dẫn đến tình trạng thiếu hụt lương thực, lạm phát tăng và kìm hãm tăng trưởng kinh tế. Giá đường và dầu cọ đã tăng vọt sau khi hạn hán làm sụt giảm sản lượng tại Brazil, Ấn Độ, Indonesia, Malaysia và Thái Lan trong những năm đó, đồng thời nguồn cung gạo thắt chặt đã khiến các nhà sản xuất Đông Nam Á hạn chế xuất khẩu.
Hạn hán cũng làm giảm lượng xuất khẩu lúa mì của Úc và buộc các quốc gia miền Nam châu Phi phải tăng cường nhập khẩu ngô.
Lượng tồn kho kỷ lục
Lần này, lượng dự trữ ngũ cốc gần mức cao kỷ lục, cùng với các giống cây chịu hạn, dự báo thời tiết chính xác hơn, hệ thống tưới tiêu được cải thiện và sự trỗi dậy của các cường quốc xuất khẩu mới được kỳ vọng sẽ giúp giảm đáng kể tác động của tình trạng này.
Tại quốc gia sản xuất nông sản chủ chốt là Ấn Độ, tiến độ gieo trồng nhìn chung vẫn diễn ra đúng kế hoạch sau khi vượt qua sự chậm trễ đáng kể ban đầu, nhưng lượng mưa trong tháng 8 và tháng 9 sẽ đóng vai trò then chốt đối với giai đoạn cây trồng chín và hình thành hạt.
Ấn Độ – quốc gia chiếm 40% lượng xuất khẩu gạo toàn cầu – đang có lượng gạo tồn kho lớn đến mức các kho dự trữ phải chứa lượng gạo tương đương hơn một năm tổng xuất khẩu gạo của thế giới.
Trung Quốc – quốc gia sản xuất và tiêu thụ lúa mì hàng đầu thế giới – đang nắm giữ gần một nửa lượng dự trữ lúa mì dồi dào của toàn cầu, nguồn dự trữ này sẽ giúp kiềm chế nhu cầu nhập khẩu nếu hạn hán làm sụt giảm sản lượng tại Úc, một trong những nhà cung cấp chủ chốt.
Lượng tồn kho dầu cọ toàn cầu đang ở mức gần cao nhất trong lịch sử, mặc dù chương trình nhiên liệu sinh học quy mô lớn của Indonesia có thể sẽ làm giảm lượng tồn kho này trong những tháng tới. Dầu cọ chiếm khoảng 60% lượng xuất khẩu dầu ăn toàn cầu.
Các nước xuất khẩu: Nga và Brazil
Mặt khác, sự xuất hiện của các trung tâm xuất khẩu mới đã bổ sung nguồn cung đáng kể cho thị trường toàn cầu.
Brazil đã trở thành nhà cung cấp đậu tương lớn nhất thế giới với sản lượng xuất khẩu tăng hơn 13 lần kể từ niên vụ 1997/1998, trong khi lượng lúa mì xuất khẩu của Nga đã tăng vọt lên 48 triệu tấn vào năm ngoái, so với mức chỉ khoảng 1 triệu tấn trong niên vụ 1997/1998.
Các nhà nghiên cứu đã phát triển thành công các giống ngô lai chịu hạn và được áp dụng rộng rãi trên khắp châu Phi và châu Mỹ kể từ năm 2015, giúp nông dân duy trì năng suất trong các đợt khô hạn và tình trạng mưa bất thường. Các giống lúa mì chịu nhiệt và chịu hạn cũng đang ngày càng phổ biến tại Ấn Độ và Úc, khi những tiến bộ trong công tác chọn tạo giống đã giúp tăng cường khả năng chống chịu với tình trạng thiếu nước và nắng nóng, qua đó giảm thiểu nguy cơ thiệt hại nặng nề do thời tiết bất lợi.
Tại Nam Á và Đông Nam Á, các giống lúa ngắn ngày đang hỗ trợ nông dân ứng phó với những đợt mưa gió mùa ngày càng diễn biến thất thường.
Nông dân hiện được trang bị hàng loạt công cụ kỹ thuật số mà trước đây hầu như chưa có sẵn vào thời điểm xảy ra hiện tượng El Nino giai đoạn 1997-1998, các công cụ này bao gồm từ hệ thống giám sát cây trồng qua vệ tinh và dự báo khí hậu theo mùa, cho đến bản đồ độ ẩm đất độ phân giải cao và công nghệ bón phân có định hướng GPS giúp tối ưu hóa việc sử dụng vật tư nông nghiệp.
"Các chính phủ hiện nắm bắt thông tin tốt hơn nhiều so với trước đây và có khả năng chuẩn bị sớm hơn…Năng lực dự báo và tính minh bạch của thị trường cũng đã được cải thiện", chuyên gia kinh tế trưởng của FAO, ông Maximo Torero nhận định.
Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng tình hình xung đột tại Trung Đông và khu vực Biển Đen đang làm giảm bớt phần nào tâm lý lạc quan đó.
"Kết quả sẽ phụ thuộc nhiều vào diễn biến tình hình trong nửa cuối năm 2026, đặc biệt là trong bối cảnh việc sử dụng vật tư nông nghiệp bị hạn chế do cuộc khủng hoảng tại eo biển Hormuz và giá phân bón tăng cao", ông Torero nhận định.