Hồ Tây đang khá “chật chội” bởi những tòa cao ốc, điều này không nên lặp lại với đô thị bên sông Hồng. Ảnh: Thành Nguyễn.
Kỳ vọng lớn
Theo bà Lê Hoàng Lan Như Ngọc - Giám đốc cấp cao Tư vấn chiến lược Cushman & Wakefield Việt Nam, với câu chuyện quy hoạch, câu hỏi quan trọng là làm thế nào để biến một đô thị thành nơi đáng sống?
Từng nghiên cứu về mô hình phát triển đô thị và những bài học thành công cả trong nước và quốc tế, bà Ngọc cho rằng, đô thị chỉ phát triển bền vững khi thành công trong kết nối việc làm, giao thông và các thiết chế với nhau.
Theo đó, nhiệm vụ của một đô thị là biến không gian thành nơi chốn, biến địa điểm thành địa danh, để người dân có thể thực sự sống, làm việc, vui chơi, giải trí và khám phá.
Hiện tại được xem là thời điểm then chốt của Việt Nam trong quy hoạch đô thị. Từ giữa năm 2025, Việt Nam bắt đầu hình thành các không gian quy hoạch lớn, các siêu dự án… nên cần có tầm nhìn lớn và rộng.
Theo chuyên gia từ Cushman & Wakefield, một nhà phát triển đô thị sẽ tạo nên một cực nam châm hấp dẫn mới cho chính quyền địa phương và điểm quan trọng là thay đổi tư duy chiến lược.
Theo thời gian, thị trường không còn đánh giá cao việc xây thêm những tòa nhà đơn thuần, mà sẽ tưởng thưởng cho các đơn vị biết phát triển đô thị một cách bền vững. Theo đó, người làm quy hoạch, phát triển đô thị và người phát triển dự án đơn thuần sẽ có sự khác biệt cơ bản ở tư duy quy hoạch, tầm nhìn.
Người làm bất động sản thông thường sẽ nghĩ đến lô đất, sản phẩm như nhà ở…, còn người làm phát triển đô thị bền vững sẽ nghĩ đến chuyện giãn dân, phát triển dân cư, kiến tạo không gian sống…
“Bài học quan trọng nhất từ các nghiên cứu điển hình về quy hoạch đô thị là quá trình đô thị hóa thành công chưa bao giờ chỉ dừng ở việc bổ sung nguồn cung nhà ở. Cốt lõi là phải tạo ra một logic đô thị hoàn chỉnh - nơi hạ tầng, việc làm, giáo dục, y tế, tiện ích công cộng và chất lượng sống cùng phát triển một cách đồng bộ. Với dư địa quy hoạch lớn hơn, Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng có cơ hội rõ nét để phát triển các đại đô thị tích hợp hiệu quả hơn, nhưng điều đó đòi hỏi tư duy dài hạn, kỷ luật trong triển khai và một cách tiếp cận hướng tới kiến tạo các quận, khu đô thị hoàn chỉnh, thay vì chỉ phát triển những công trình đơn lẻ”, bà Ngọc nói và chia sẻ thêm, có một số nguyên tắc cần lưu ý khi phát triển đô thị tại Việt Nam: Kết nối hạ tầng cần được ưu tiên từ sớm; tính kỷ luật trong quy hoạch tạo ra giá trị thương mại bền vững; các hệ sinh thái đa chức năng bao gồm trường học, y tế, văn phòng, bán lẻ và không gian công cộng có khả năng chống chịu tốt hơn theo thời gian.
Thực tế phát triển đô thị tại Trung Quốc và Việt Nam cho thấy, quy hoạch đồng bộ có thể vừa hỗ trợ gia tăng dân số, duy trì độ bền giá trị, vừa nâng cao chất lượng sống tổng thể của đô thị.
Theo đó, quy hoạch đô thị và phát triển hạ tầng phải song hành với quá trình chuyển đổi kinh tế. Khi phát triển một nền kinh tế phức hợp hơn, có giá trị gia tăng cao hơn, các đô thị không thể tiếp tục mở rộng theo hướng phân mảnh.
Thay vào đó, quy hoạch cần hỗ trợ các khu đô thị tích hợp, tăng cường kết nối hạ tầng, hình thành các cụm việc làm, hệ sinh thái giáo dục và y tế, đồng thời kiến tạo môi trường sống chất lượng hơn.
“Với phát triển đô thị bền vững, điều cần thiết là nên đặt tầm nhìn xa và quan trọng là dám nghĩ lớn, dám làm, dám sửa”, bà Ngọc nhấn mạnh.
Trách nhiệm người kiến tạo
Hà Nội từng lên kế hoạch phát triển thành phố ven sông từ vài chục năm trước. Nhưng sau hàng thập kỷ chưa được triển khai, lần này Thủ đô quyết tâm “làm lớn” với dự án Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng có quy mô tới 11.000 ha.
Cùng với đó là việc di dời, tái định cư một lượng lớn các hộ gia đình trong khu vực dự án và câu chuyện nhận được sự chú ý lớn là phương án quy hoạch, nhất là các nội dung liên quan tới giải tỏa, đền bù, thiết kế các phân khu chức năng.
Đất ven sông rất có giá trị, nhưng nếu không kết nối, đối thoại với dòng sông… thì đó là không gian chết.
Trong một trao đổi với người viết khi đề cập đến phát triển đô thị bên sông Hồng, GS-TS-KTS. Doãn Minh Khôi - Viện trưởng Viện Quy hoạch và Kiến trúc đô thị (UAI) thẳng thắn chia sẻ rằng, đất ven sông rất có giá trị, nhưng nếu vì điều đó mà ưu tiên cho các chủ đầu tư xây biệt thự, cao ốc… với các hàng rào “kín cửa, cao tầng”, không kết nối, đối thoại với dòng sông… thì đó là không gian chết.
Ngược lại, nếu tạo những không gian đi dạo với các kiến trúc công cộng thì sẽ tạo nên không gian sống sinh động bởi con người và sự dịch chuyển của họ.
Đồng quan điểm, một nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng, với thành phố ven sông, nhà cửa nên xây thấp tầng và tạo ra các công trình công cộng, hệ thống công viên, cây xanh…
“Khi tính đến chuyện xây dựng các đô thị ven sông, cần tạo nên các công viên, thảm cây xanh, gắn nó với dòng sông. Là công dân Thủ đô, tôi mong mỏi có thêm các rừng cây. Đã đến lúc, những khu vực như Đông Anh, Đan Phượng, Long Biên… phải tính đến chuyện trồng rừng, thậm chí là các khu rừng hàng chục, hàng trăm héc-ta”, ông Khôi nhấn mạnh.
Đến từ quốc gia có kinh nghiệm trong việc phát triển đô thị hạnh phúc, bà Tina Saaby - Kiến trúc sư trưởng, Hội đồng TP. Copenhagen (Đan Mạch) cho hay, cách làm của Copenhagen đó là mỗi khi có một chủ đầu tư đưa ra đề xuất xin xây dựng một khu dân cư mới, Hội đồng Thành phố sẽ trao đổi với họ về tầm nhìn và chiến lược quy hoạch phát triển tổng thể của Thành phố, cùng đối thoại để tìm ra giải pháp triển khai dự án một cách phù hợp nhất, trách nhiệm nhất cho cuộc sống của người dân và song hành cùng lợi ích của Thành phố.
Tất cả những việc này cần tối thiểu 1 năm, bởi trong thời gian đó, sẽ có ít nhất 3 cuộc đối thoại giữa chủ đầu tư với lãnh đạo Thành phố và người dân. Chỉ khi tất cả có được sự đồng thuận trong cách nhìn, dự án mới được đưa vào quy hoạch tổng thế.
Việc xin giấy phép xây dựng cũng phải tiến hành riêng lẻ cho từng tòa nhà, chứ không phải cho cả dự án. Chủ đầu tư sẽ không thể xin được giấy phép xây dựng nếu công trình không có trong quy hoạch tổng thể. Để thay đổi, bổ sung vào quy hoạch tổng thể, cần phải lặp lại toàn bộ chu trình nêu trên.
Cũng theo bà Tina Saab, ở Copenhagen, trong câu chuyện quy hoạch, phát triển đô thị, con người được lấy làm trung tâm. Việc chủ động giao tiếp của chính quyền Thành phố được xem là giải pháp hữu hiệu để thấu hiểu công chúng, từ đó thống nhất cách thực hiện.
Giải pháp là đối thoại trực tiếp và quan sát người dân, tiến hành phân tích về xu hướng dịch chuyển nơi ở của họ. Từ các thông số khác nhau, cơ quan quản lý sẽ nắm bắt được nhu cầu của người dân. Sau đó, tiếp tục trao đổi và tìm ra giải pháp phù hợp nhất.
“Có nhiều người chẳng biết quy hoạch đô thị là gì. Điều họ quan tâm là cơm ăn, áo mặc cho con cái của họ. Trách nhiệm của nhà quản lý là phải hiểu được điều này và truyền tải câu chuyện về quy hoạch đô thị theo cách người dân có thể tiếp thu được”, bà Tina Saaby nhấn mạnh.
