Đưa công cụ phòng vệ giá vào chuỗi sản xuất, kinh doanh
Thảo luận về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh tại hội trường ngày 20/11, nhiều đại biểu Quốc hội cho rằng, giá trị của thị trường này không chỉ nằm ở quy mô giao dịch hay số lượng tài khoản tham gia, mà quan trọng hơn là khả năng hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất phòng ngừa rủi ro biến động giá, ổn định hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Từ thực tế giá cà phê giảm từ khoảng 100.000 đồng/kg xuống chưa tới 80.000 đồng/kg chỉ trong vài tháng, đại biểu Tráng A Dương (Lào Cai) nhấn mạnh, người trồng cà phê không chỉ đối mặt với rủi ro về năng suất, sản lượng mà còn chịu tác động trực tiếp từ biến động giá bán.
Theo đại biểu, một bộ phận nông dân đã tham gia thị trường hàng hóa phái sinh thông qua Sở Giao dịch hàng hóa trong nước với mục đích phòng vệ giá, song khả năng tiếp cận vẫn hạn chế do yêu cầu về vốn, công nghệ, ngôn ngữ và kiến thức giao dịch, nhất là với đồng bào dân tộc thiểu số.
Đại biểu cho rằng, hiệu quả của thị trường không nên chỉ được đánh giá qua lãi, lỗ trên tài khoản giao dịch, mà cần gắn với khả năng phòng vệ giá, ổn định thu nhập và hiệu quả sản xuất hàng hóa trên thực tế.
Vì vậy, dự thảo Luật cần quan tâm hơn đến chính sách hỗ trợ người sản xuất trực tiếp, đơn giản hóa quy trình tham gia, tăng cường tuyên truyền, đào tạo và hướng dẫn kỹ năng giao dịch.
Cùng đề cập tình trạng “được mùa, mất giá”, đại biểu Thạch Phước Bình (Vĩnh Long) dẫn chứng, một hecta lúa thu hoạch 6 tấn, giá bán 7.000 đồng/kg thì doanh thu đạt 42 triệu đồng. Nhưng khi được mùa, sản lượng tăng lên 7 tấn, giá giảm còn 5.000 đồng/kg thì doanh thu chỉ còn 35 triệu đồng.
| |
Đại biểu Thạch Phước Bình (Vĩnh Long) |
Theo đại biểu, nguyên nhân không chỉ do cung vượt cầu mà còn xuất phát từ hạn chế trong dự báo thị trường, bảo quản, chế biến, liên kết tiêu thụ và thiếu công cụ phòng ngừa rủi ro giá.
"Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh có thể góp phần giải quyết bài toán này nếu được thiết kế gắn chặt với hoạt động sản xuất, kinh doanh nông nghiệp", ông Bình nhấn mạnh.
Đáng chú ý, đại biểu cho rằng không nhất thiết từng hộ nông dân phải trực tiếp tham gia Sở Giao dịch hàng hóa. Thay vào đó, hợp tác xã, doanh nghiệp thu mua, chế biến và xuất khẩu có thể sử dụng công cụ phòng ngừa rủi ro hợp pháp, qua đó xây dựng cơ chế thu mua, tiêu thụ ổn định hơn cho người sản xuất.
Để chính sách đi vào thực tế, cần cụ thể hóa trách nhiệm đào tạo, cung cấp thông tin giá và hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã tiếp cận công cụ quản trị rủi ro tại Điều 5 dự thảo Luật.
Một vấn đề có ý nghĩa trực tiếp đối với hiệu quả phòng vệ giá là chất lượng giá tham chiếu. Đại biểu Thạch Phước Bình phân tích, giá gạo trên thị trường quốc tế có thể khác với giá lúa tại Đồng bằng sông Cửu Long do khác biệt về chất lượng, chi phí chế biến, vận chuyển và điều kiện giao nhận.
"Nếu giá phái sinh không phản ánh phù hợp biến động giá nông sản thực tế thì công cụ phòng ngừa rủi ro sẽ khó phát huy tác dụng", đại biểu nói thêm.
Do đó, đại biểu đề nghị làm rõ yêu cầu công khai nguồn dữ liệu, phương pháp xác định giá tham chiếu, có tính đến chất lượng, vùng sản xuất và địa điểm giao nhận; đồng thời kết nối thị trường giao ngay với thị trường phái sinh, tăng cường công bố thông tin và giám sát liên thị trường.
Ở góc độ tổ chức thị trường, đại biểu Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) đề nghị làm rõ hành lang pháp lý để phát triển các sàn giao dịch chuyên biệt theo nhóm hàng hóa như cà phê, lúa gạo, hồ tiêu, trái cây.
| |
Đại biểu Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) |
Theo đại biểu, không thể áp dụng máy móc mô hình kho lưu trữ dài hạn hay hợp đồng phái sinh tiêu chuẩn cho những mặt hàng dễ hư hỏng như sầu riêng, rau, hoa tươi. Cần nghiên cứu cơ chế giao dịch ngay phù hợp, gắn với tiêu chuẩn chất lượng, vùng trồng và lịch giao nhận.
Đại biểu Thạch Phước Bình cũng cho rằng, hệ thống kho đạt chuẩn, chứng thư kho hợp pháp và khả năng tiếp cận tín dụng có thể giúp người sản xuất chủ động hơn về thời điểm tiêu thụ, giảm áp lực bán tháo ngay sau thu hoạch. Tuy nhiên, dự thảo cần làm rõ trách nhiệm của đơn vị vận hành kho, kiểm định chất lượng, xác thực chứng thư kho điện tử, phòng ngừa phát hành trùng lặp và xử lý trường hợp hàng hóa thiếu hụt, hư hỏng.
Không để thị trường phái sinh trở thành cuộc chơi đầu cơ
Bên cạnh yêu cầu đưa công cụ phòng vệ giá đến gần hơn với doanh nghiệp sản xuất, nhiều đại biểu tập trung cảnh báo những rủi ro trong tổ chức, vận hành thị trường, nhất là khi giao dịch phái sinh có tính chất phức tạp, liên quan đến ký quỹ, thanh toán bù trừ và dòng vốn xuyên biên giới.
Đại biểu Trần Hoàng Ngân (TP.HCM) cho rằng, hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh hiện nay chủ yếu thông qua các đại lý, môi giới giao dịch trên các sở giao dịch quốc tế. Với khoảng 50.000 tài khoản, trong đó 99,5% là tài khoản cá nhân, cần đánh giá kỹ mức độ tham gia của các chủ thể thực sự có nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá.
| |
Đại biểu Trần Hoàng Ngân (TP.HCM) |
Đại biểu cũng đặt vấn đề cần phát triển thị trường giao dịch hàng hóa vật chất để hình thành giá tham chiếu trong nước cho những mặt hàng xuất khẩu thế mạnh như cà phê, hạt điều, hồ tiêu, gạo.
Từ số liệu tại Báo cáo 839 của Bộ Công thương, đại biểu Tô Huy Vũ (Hà Nội) cho biết, tài khoản tổ chức chiếm khoảng 0,5% tổng số tài khoản nhưng chiếm khoảng 9% giá trị giao dịch; giá trị giao dịch bình quân năm 2025 vào khoảng 7.500 tỷ đồng/ngày.
Hoạt động giao dịch hiện chủ yếu là hợp đồng tương lai liên thông với các sở giao dịch nước ngoài, thanh toán chênh lệch bằng tiền và ít có giao nhận hàng hóa vật chất.
Đại biểu đề nghị làm rõ hơn mục tiêu phát triển thị trường, tránh để hoạt động giao dịch nghiêng về đầu tư tài chính mà chưa hỗ trợ tương xứng cho nhu cầu phòng vệ giá của doanh nghiệp và người sản xuất.
Đồng thời, cần thiết kế cơ chế giám sát liên ngành, kiểm soát dòng tiền, ngoại hối và giao dịch xuyên biên giới; làm rõ trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan quản lý.
Ở góc độ hoạt động của các tổ chức trung gian, đại biểu Bùi Văn Dũng (Thanh Hóa) đề nghị làm rõ vai trò của ngân hàng trong giao dịch, phân biệt trường hợp ngân hàng tham gia với tư cách đối tác giao dịch và trường hợp thực hiện lệnh của khách hàng; đồng thời tránh trùng lặp nghĩa vụ báo cáo, xác định rõ trách nhiệm chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý.
Chủ thể gây ra rủi ro phải chịu trách nhiệm trước
Giải trình tại hội trường, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu cho biết Chính phủ sẽ tiếp thu ý kiến đại biểu, tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật theo một số nhóm vấn đề trọng tâm.
| |
Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu |
Trước hết, xác định mục tiêu phát triển thị trường là hỗ trợ phòng ngừa rủi ro giá, góp phần hình thành giá tham chiếu cho các mặt hàng có thế mạnh của Việt Nam. Bộ Công Thương giữ vai trò đầu mối quản lý nhà nước, phối hợp với Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước, Bộ Công an và các cơ quan liên quan.
Chính phủ cũng sẽ nghiên cứu mô hình tổ chức Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ phù hợp; hoàn thiện cơ chế quản trị rủi ro, can thiệp trong tình huống khẩn cấp, quản lý ký quỹ, chứng thư kho, ngoại hối và chia sẻ dữ liệu.
Phó Thủ tướng nhấn mạnh nguyên tắc chủ thể gây ra rủi ro phải chịu trách nhiệm trước, không tùy tiện chuyển tổn thất sang nhà đầu tư hoặc Nhà nước. Các quy định về giao dịch phi tập trung (OTC) và sự tham gia của tổ chức tín dụng cũng sẽ được rà soát để bảo đảm phù hợp với pháp luật có liên quan.