Tại Diễn đàn Đầu tư Việt Nam 2027 (Vietnam Investment Forum 2027 - VIF 2027) do VietnamBiz tổ chức sáng nay, ngày 12/11, trong phiên thảo luận “Bức tranh vĩ mô 2027 - Nguồn lực cho chu kỳ tăng trưởng mới”, TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, Thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách tài chính - tiền tệ Quốc gia đã chỉ ra những nút thắt đáng chú ý trong quá trình tiếp cận nguồn lực của doanh nghiệp, triển vọng lãi suất và các động lực tăng trưởng của nền kinh tế.
Doanh nghiệp cần thêm những cánh cửa tiếp cận vốn
Tiếp cận nguồn lực vẫn là một trong những thách thức lớn đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME). Theo TS. Cấn Văn Lực, khó khăn không chỉ nằm ở vốn mà còn trải rộng từ đất đai, tài nguyên, khoa học công nghệ đến lao động. Đây đều là những yếu tố đầu vào quan trọng quyết định khả năng mở rộng sản xuất, kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.
Điểm đáng chú ý là những khó khăn này đã được Chính phủ nhận diện. Việc sửa đổi Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa theo định hướng chuyển thành Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa được kỳ vọng tạo ra những thay đổi căn cơ trong chính sách hỗ trợ khu vực doanh nghiệp này.
Theo ông Lực, có ba hướng hỗ trợ đáng chú ý. Trước hết là cấp "voucher" đào tạo cho lãnh đạo doanh nghiệp nhỏ và vừa. Chương trình trước mắt hướng tới 10.000 CEO, sau đó có thể mở rộng quy mô. Việc đào tạo cần gắn với chứng chỉ và kết quả cụ thể, thay vì chỉ dừng ở hoạt động phổ biến kiến thức.
Thứ hai, hệ thống tài chính, tín dụng được đặt mục tiêu cung cấp vốn cho ít nhất 300.000 doanh nghiệp nhỏ và vừa đến năm 2030. Đây là mục tiêu có ý nghĩa trong bối cảnh khả năng tiếp cận tín dụng của khu vực doanh nghiệp này vẫn còn nhiều hạn chế.
Thứ ba là hỗ trợ chuyển đổi xanh và chuyển đổi số. Với chuyển đổi xanh, doanh nghiệp có thể được hỗ trợ lãi suất khoảng 2%. Trong khi đó, một số địa phương như Hà Nội đã triển khai các chương trình hỗ trợ chuyển đổi số với mức hỗ trợ có thể lên tới 50% chi phí đầu tư, nâng cấp công nghệ cho doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Tuy nhiên, theo ông Lực, chính sách hỗ trợ từ Nhà nước chỉ là một phía của bài toán. Bản thân doanh nghiệp cũng phải thay đổi phương thức hoạt động, nâng cao năng lực quản trị, tuân thủ pháp luật và thực hiện công khai, minh bạch.
Đặc biệt, doanh nghiệp cần chủ động đa dạng hóa nguồn vốn, thay vì phụ thuộc quá nhiều vào tín dụng ngân hàng. Một kênh vốn còn ít được doanh nghiệp nhỏ và vừa quan tâm là cho thuê tài chính. Về bản chất, đây là hình thức tín dụng trung và dài hạn, không đòi hỏi tài sản thế chấp như các khoản vay thông thường.
Thực tế, dư nợ tín dụng dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện chiếm khoảng 20% tổng dư nợ của toàn nền kinh tế, cao hơn 3 điểm phần trăm so với mức bình quân 17% của khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Con số này cho thấy tín dụng dành cho khu vực SME không phải quá thấp, nhưng khả năng tiếp cận nguồn vốn vẫn là vấn đề cần tiếp tục tháo gỡ.
Ở góc độ dài hạn, ông Lực cho rằng những doanh nghiệp đủ điều kiện cần chuyên nghiệp hóa hoạt động, nâng cao tính minh bạch và sẵn sàng niêm yết trên thị trường chứng khoán để tiếp cận thêm các nguồn lực ngoài hệ thống ngân hàng.
Như vậy, mở rộng khả năng tiếp cận vốn không chỉ là trách nhiệm của các tổ chức tín dụng hay cơ quan quản lý. Đó còn là yêu cầu tự thân đối với doanh nghiệp trong quá trình nâng cấp năng lực quản trị và chuẩn hóa hoạt động.
| |
TS. Cấn Văn Lực trao đổi tại Sự kiện |
Lãi suất khó giảm sâu, cần giải pháp tổng lực
Một trong những rào cản lớn đối với mục tiêu tăng trưởng cao hiện nay, theo TS. Cấn Văn Lực, là mặt bằng lãi suất và lạm phát đều đang ở mức cao. Bài toán điều hành vì thế không chỉ là giảm chi phí vốn cho doanh nghiệp mà còn phải bảo đảm an toàn, thanh khoản của hệ thống tài chính.
Lý giải nguyên nhân khiến lãi suất tăng nhanh từ khoảng thời điểm này năm trước, ông Lực chỉ ra bốn yếu tố.
Thứ nhất, mục tiêu tăng trưởng kinh tế năm trước ban đầu được đặt ở mức 6,5-7%, nhưng đến giữa năm đã được điều chỉnh với quyết tâm đạt 8%. Cùng với đó, định hướng điều hành tín dụng được nới rộng, từ mức tăng trưởng dự kiến 15-16% lên tới 19%.
Thứ hai, xu hướng giảm lãi suất trên thế giới bắt đầu phân hóa và chững lại, khiến điều kiện tiền tệ quốc tế không còn thuận lợi như trước.
Thứ ba, nền kinh tế bước vào giai đoạn chuẩn bị cho chu kỳ tăng trưởng mới. Nhu cầu tích lũy vốn của các chủ thể trên thị trường gia tăng, tạo thêm áp lực lên mặt bằng lãi suất.
Thứ tư, lạm phát bắt đầu có dấu hiệu nhích lên.
Bốn yếu tố cùng tích tụ đã đẩy lãi suất huy động tăng, kéo theo lãi suất cho vay tăng theo. Trong bối cảnh đó, dư địa giảm lãi suất không còn nhiều.
Theo ông Lực, lãi suất điều hành của Ngân hàng Nhà nước hiện ở mức 4,5%, tương đối thấp và gần như không còn nhiều dư địa để giảm. Đối với lãi suất thị trường, nếu giảm mạnh lãi suất tiền gửi, dòng tiền có thể không còn tiếp tục chảy vào ngân hàng với quy mô như trước. Khi nguồn huy động suy giảm, khả năng cung ứng vốn cho nền kinh tế cũng bị ảnh hưởng, đồng thời tạo ra rủi ro thanh khoản cho hệ thống tài chính.
"Vì vậy, giảm lãi suất là cần thiết nhưng phải thực hiện từng bước, có tính toán đến phản ứng của thị trường. Chẳng hạn, với lãi suất huy động, có thể thử giảm khoảng 0,5 điểm phần trăm, sau đó quan sát diễn biến trước khi tính đến những bước tiếp theo", TS. Lực nói.
Đối với lãi suất cho vay, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước và Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo hệ thống ngân hàng phấn đấu giảm 1,5-2 điểm phần trăm. Tuy nhiên, TS. Lực cho rằng, khả năng thực hiện mục tiêu này cũng chịu sức ép từ hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng.
Một chỉ dấu đáng chú ý là biên lãi ròng (NIM) của hệ thống ngân hàng đang thu hẹp. Từ mức khoảng 3% vào cuối năm trước, NIM giảm còn 2,8% trong quý I năm nay và hiện xuống khoảng 2,5%. Theo ông Lực, với mức độ rủi ro của nền kinh tế, doanh nghiệp và hệ thống tài chính hiện nay, NIM 2,5% không phải là mức cao. Để so sánh, NIM của Trung Quốc khoảng 3%, còn Singapore khoảng 3,5%, dù mức độ rủi ro tại thị trường Singapore thấp hơn.
Do đó, giảm lãi suất cần có trọng tâm, trọng điểm, ưu tiên các lĩnh vực cần thiết, thay vì giảm đồng loạt trên toàn hệ thống. Nếu giảm đại trà, các ngân hàng sẽ phải đối mặt với nhiều thách thức về hiệu quả hoạt động và khả năng bảo đảm an toàn.
Về dài hạn, trong năm 2027 và 2028, nỗ lực giảm lãi suất vẫn cần được duy trì, nhưng phải dựa trên sự phối hợp đồng bộ nhiều công cụ. Ông Lực gọi đây là cách tiếp cận “tổng lực”. Trong đó, nghiệp vụ hoán đổi ngoại tệ (swap) của Ngân hàng Nhà nước là một giải pháp có thể tính đến. Bên cạnh đó, cần đẩy nhanh giải ngân đầu tư công, tháo gỡ các dự án tồn đọng, ách tắc để dòng tiền được luân chuyển nhanh hơn, đồng thời đẩy nhanh việc hoàn thuế giá trị gia tăng và các khoản hoàn thuế khác.
Theo ông Lực: "Nhóm giải pháp chỉ khi được triển khai đồng bộ mới có thể tạo cơ sở để giảm lãi suất thực chất, thay vì chỉ dựa vào các biện pháp hành chính".
Tăng trưởng hai con số cần động lực từ doanh nghiệp nội
Nhìn về triển vọng kinh tế, TS. Cấn Văn Lực cho rằng Việt Nam đang bước vào một chu kỳ tăng trưởng mới với những tín hiệu khá rõ nét. Trong khi tăng trưởng kinh tế thế giới năm nay dự kiến khoảng 3%, thấp hơn mức 3,4-3,5% của năm trước, GDP Việt Nam được dự báo có thể đạt 9,5-9,7%, so với mức tăng trưởng 8% của năm ngoái.
Dù vậy, đạt mức tăng trưởng hai con số ngay trong năm đầu tiên của giai đoạn mới là thách thức không nhỏ, bởi nhiều động lực tăng trưởng mới vẫn đang trong quá trình chuẩn bị và vận hành. Xét từ phía cung, ba khu vực kinh tế chủ yếu đều cần duy trì tốc độ tăng trưởng cao. Nông nghiệp cần tăng khoảng 4-4,5%; công nghiệp và xây dựng phải tăng trên 10%; khu vực dịch vụ cũng cần đạt mức tăng trên 10%.
Trong 9 tháng đầu năm, nông nghiệp tăng 4,2%, công nghiệp và xây dựng tăng 10,2%, trong khi dịch vụ mới tăng khoảng 9,3-9,4%. Điều này cho thấy khu vực dịch vụ vẫn chưa phát huy hết tiềm năng và cần có thêm động lực để đóng góp nhiều hơn cho tăng trưởng.
Ở phía cầu, hoạt động đầu tư đang ghi nhận tín hiệu tích cực. Trong 9 tháng đầu năm, tổng vốn đầu tư toàn xã hội tăng khoảng 15%. Trong đó, khu vực đầu tư nhà nước tăng 17,5%, khu vực FDI tăng 14,5% và khu vực tư nhân tăng 14%.
Theo ông Lực, nếu muốn đạt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, tổng vốn đầu tư cần tăng khoảng 15%. Như vậy, mức tăng trưởng đầu tư trong 9 tháng đầu năm cơ bản đã đạt ngưỡng dự tính. Tiêu dùng cũng là một động lực quan trọng khi đóng góp khoảng 60-62% vào GDP Việt Nam. Tuy nhiên, mức tăng tiêu dùng cuối cùng trong 9 tháng đầu năm mới đạt khoảng 8,3-8,4%. Để hỗ trợ mục tiêu tăng trưởng cao, mức tăng này cần được nâng lên khoảng 9-9,5%.
Bên cạnh các động lực truyền thống, khoa học công nghệ, chuyển đổi số, liên kết vùng và cải cách thể chế được kỳ vọng tạo thêm dư địa tăng trưởng. Tuy nhiên, đây là những yếu tố cần thời gian để phát huy hiệu quả.
Một vấn đề đáng chú ý khác nằm ở chất lượng tăng trưởng và năng lực của khu vực doanh nghiệp trong nước. Trong 10 tháng đầu năm, nhập siêu hàng hóa của Việt Nam giảm từ khoảng 19 tỷ USD trong 9 tháng xuống còn khoảng 12 tỷ USD. Tuy nhiên, khi tính cả nhập siêu dịch vụ khoảng 8 tỷ USD, tổng mức nhập siêu của nền kinh tế vào khoảng 20 tỷ USD.
Theo ông Lực, cần nhìn nhận thận trọng con số này bởi nhập siêu xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Làn sóng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI) và trung tâm dữ liệu trên thế giới kéo theo nhu cầu thiết bị công nghệ cao tăng mạnh. Xuất khẩu điện tử của Việt Nam trong 10 tháng đầu năm tăng 71%, mức tăng rất cao, có đóng góp từ xu hướng đầu tư này.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp chủ động nhập khẩu, tích trữ hàng hóa trong bối cảnh rủi ro gia tăng, trong khi giá hàng hóa, đặc biệt là năng lượng, cũng tăng lên. Riêng nhập siêu xăng dầu được ước tính tăng từ khoảng 7 tỷ USD năm trước lên 10 tỷ USD trong năm nay.
Tuy nhiên, điều đáng lo ngại hơn là sự phụ thuộc lớn vào khu vực FDI trong hoạt động ngoại thương. Hiện khoảng 80% kim ngạch xuất khẩu đến từ khu vực FDI, trong khi khu vực này cũng chiếm khoảng 73% kim ngạch nhập khẩu. Các doanh nghiệp FDI có xu hướng xuất siêu, còn doanh nghiệp trong nước thường xuyên nhập siêu.
Điều này phản ánh những hạn chế về năng lực cạnh tranh và khả năng tham gia chuỗi giá trị của doanh nghiệp nội địa. Đây cũng là lý do các chính sách phát triển kinh tế tư nhân, kinh tế nhà nước và khu vực FDI cần được triển khai đồng bộ, hướng tới nâng cao năng lực của từng khu vực.
Dù triển vọng tăng trưởng được đánh giá tích cực, ông Lực lưu ý: "Nền kinh tế vẫn phải đối mặt với bốn nhóm rủi ro lớn: áp lực lạm phát, thanh khoản hệ thống tài chính, những khó khăn trên thị trường bất động sản và các bất định từ bên ngoài".
Lạm phát cả năm nay được dự báo ở mức 4,5-4,7%, năm tới khoảng 4,5%. Trong khi đó, áp lực thanh khoản gia tăng, việc huy động và luân chuyển nguồn vốn giữa các khu vực trở nên khó khăn hơn. Thị trường bất động sản vẫn chưa phục hồi rõ nét, dù quá trình sàng lọc và lành mạnh hóa được kỳ vọng sẽ tạo chuyển biến tích cực hơn trong năm tới.
Với những điều kiện hiện nay, ông Lực dự báo tăng trưởng GDP năm tới có thể đạt khoảng 10%. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, nền kinh tế không chỉ cần quy mô vốn lớn hơn mà còn phải cải thiện khả năng phân bổ, hấp thụ và sử dụng vốn.
"Đặc biệt, nâng cao năng lực của doanh nghiệp nội địa sẽ là điều kiện quan trọng để chu kỳ tăng trưởng mới không chỉ dựa vào mở rộng đầu tư và khu vực FDI, mà còn tạo được sức bật từ chính nội lực của nền kinh tế", ông Lực nhấn mạnh.