Ảnh: Truong Dinh Anh
Trên khắp châu Á - Thái Bình Dương, khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi thiên tai, bão, lũ lụt và nắng nóng cực đoan đang diễn ra với tần suất và cường độ ngày càng lớn. Việt Nam cũng liên tiếp đối mặt với hai thảm họa lớn là bão Yagi năm 2024 và trận lũ nghiêm trọng năm 2025.
Trong cả hai sự kiện, nguồn lực hỗ trợ đã được huy động, nhưng việc đưa viện trợ đến người dân vẫn gặp nhiều khó khăn. Điều này phản ánh một thách thức chung của nhiều quốc gia trong khu vực: huy động tài chính chỉ là bước đầu, còn đưa hỗ trợ đến đúng người, đúng thời điểm mới là bài toán khó.
Kinh nghiệm thực tế cho thấy, ứng phó thiên tai không chỉ phụ thuộc vào nguồn kinh phí mà còn vào việc các hệ thống phân phối đã được chuẩn bị sẵn trước khi thảm họa xảy ra và có đủ linh hoạt để đáp ứng các nhu cầu khác nhau của người dân.
Thực tế, trong nhiều đợt thiên tai, kinh phí có thể được xác định khá nhanh, nhưng quá trình đưa hỗ trợ đến các hộ gia đình bị ảnh hưởng lại kéo dài do thủ tục hành chính, vai trò giữa các đơn vị chưa rõ ràng, quy
 |
Bà Susan Lim, Trưởng Ban điều hành Hoạt động Quốc gia, Cơ quan Đại diện Thường trú ADB tại Việt Nam |
Nếu các quyết định, quy trình và kênh phân phối được thống nhất, phân công và diễn tập từ trước, tốc độ ứng phó có thể được cải thiện đáng kể. Ngược lại, việc xây dựng cơ chế hỗ trợ ngay trong lúc khủng hoảng gần như chắc chắn sẽ dẫn đến chậm trễ.
Bài học từ Việt Nam cũng cho thấy không phải mọi thảm họa hay mọi hộ gia đình đều cần cùng một hình thức hỗ trợ.
Sau bão Yagi năm 2024, thiệt hại lan rộng tới nhà ở, nông nghiệp, trường học, cơ sở y tế và hạ tầng địa phương, với tổng thiệt hại kinh tế vượt 3 tỷ USD. Trong bối cảnh đó, nhiều gia đình cần nguồn hỗ trợ khẩn cấp để tự quyết định các nhu cầu ưu tiên như sửa chữa nhà cửa, thay thế đồ dùng thiết yếu hoặc khôi phục hoạt động sinh kế. Hỗ trợ tiền mặt đã phát huy hiệu quả, giúp gần 15.000 hộ gia đình, trong đó có nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số, chủ động lựa chọn cách sử dụng nguồn lực phù hợp nhất.
Trong khi đó, trận lũ lớn tại miền Trung năm 2025 lại đặt ra yêu cầu khác. Nhiều hộ dân có thể tự đáp ứng các nhu cầu sinh hoạt trước mắt nhưng không đủ khả năng chi trả chi phí sửa chữa nhà ở. Khi đó, hỗ trợ trực tiếp về nhà ở mang lại hiệu quả cao hơn so với hỗ trợ tiền mặt, giúp người dân nhanh chóng ổn định chỗ ở và tạo nền tảng cho quá trình phục hồi lâu dài.
Những kinh nghiệm này cho thấy hỗ trợ khẩn cấp chỉ phát huy hiệu quả khi được thiết kế phù hợp với mức độ thiệt hại và nhu cầu thực tế của từng nhóm đối tượng.
Những kinh nghiệm ứng phó thảm họa gần đây của Việt Nam cho thấy những bài học thực tiễn có thể áp dụng rộng rãi không chỉ trong phạm vi một quốc gia.
Thứ nhất, các kênh phân phối cần được thiết lập trước khi xảy ra khủng hoảng. Chính phủ và các đối tác cần quyết định cách thức hỗ trợ đến được với các hộ gia đình - ví dụ, thông qua các hệ thống chuyển tiền mặt hiện có, chính quyền địa phương, các tổ chức cộng đồng, các tổ chức tài chính, thanh toán di động hoặc các nhà cung cấp đã được lựa chọn trước.
Thứ hai, các quyết định có thể được đưa ra trước thời gian cần được đơn giản hóa. Các thủ tục rõ ràng, các mẫu khẩn cấp được phê duyệt trước, các ngoại lệ mua sắm hợp lý và vai trò được xác định rõ ràng có thể tiết kiệm thời gian quý báu. Các quy tắc để xác định hỗ trợ - chẳng hạn như, tiêu chí lựa chọn dựa trên thiệt hại về nhà ở, di dời khỏi chỗ ở hoặc mất sinh kế - cũng có thể được thống nhất trước.
 |
Bà Bùi Hòa Bình, Cán bộ phụ trách biến đổi khí hậu, Cơ quan Đại diện Thường trú ADB tại Việt Nam |
Thứ ba, năng lực địa phương rất quan trọng. Các tỉnh, xã và lực lượng ứng phó tuyến đầu cần được đào tạo, có danh sách liên lạc và được ủy quyền trước khi thảm họa xảy ra. Ở một số nơi, phân phát tiền mặt là lựa chọn tốt nhất; ở những nơi khác, hỗ trợ trực tiếp về nhà ở hoặc hàng hóa thiết yếu hiệu quả hơn. Điều quan trọng không phải là đưa ra một phương pháp duy nhất mà là nhanh chóng điều chỉnh phản ứng phù hợp với điều kiện địa phương.
Cuối cùng, các hoạt động ứng phó khẩn cấp cần được gắn liền với quá trình phục hồi suôn sẻ và giảm thiểu rủi ro. Các hộ gia đình không trải qua các giai đoạn riêng biệt và rõ ràng trong quá trình phục hồi. Thông thường, họ cần sự trợ giúp ngay lập tức để đáp ứng các nhu cầu cơ bản, tiếp theo là hỗ trợ sửa chữa nhà cửa, khôi phục thu nhập và giảm thiểu rủi ro trong tương lai - mà không có khoảng thời gian dài gián đoạn.
Khi rủi ro thiên tai gia tăng trên khắp châu Á và Thái Bình Dương, câu hỏi đặt ra không chỉ là làm thế nào để huy động và phân bổ kinh phí sau thảm họa. Mà còn là làm thế nào để xây dựng các quy trình, thủ tục phê duyệt, quan hệ đối tác, hệ thống hỗ trợ và năng lực địa phương cần thiết để cung cấp trợ giúp nhanh chóng và hiệu quả. Khi các hệ thống này được chuẩn bị trước, viện trợ sẽ đến được với người dân vào thời điểm quan trọng nhất - và giúp ngăn chặn những mất mát tạm thời biến thành khó khăn lâu dài.
