Những điểm nghẽn
Tính đến cuối năm 2025, trên thị trường chứng khoán có gần 11,9 triệu tài khoản đầu tư chứng khoán; trong đó, nhà đầu tư cá nhân chiếm tới 99,4%.
Theo bà Đỗ Hồng Vân, Trưởng phòng Phân tích dữ liệu, Khối Dịch vụ Thông tin Tài chính FiinGroup, phần lớn nhà đầu tư cá nhân hiện vẫn có xu hướng tự lựa chọn cổ phiếu và ưu tiên giao dịch ngắn hạn. Điều này khiến dòng tiền mang tính “thử nghiệm”, dễ đảo chiều theo diễn biến ngắn hạn của thị trường, thay vì tích lũy đều đặn và có kỷ luật.
Thực trạng trên tác động trực tiếp tới quy mô và vai trò của ngành quản lý quỹ. Theo số liệu của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, tại thời điểm cuối tháng 9/2025, tổng tài sản quản lý của các quỹ đầu tư tại Việt Nam đạt khoảng 806.000 tỷ đồng, tăng 7,6% so với cùng kỳ và tương đương khoảng 6,3% GDP. Dù có sự cải thiện, quy mô này vẫn thấp hơn đáng kể so với nhiều thị trường trong khu vực, nơi kênh đầu tư gián tiếp đã trở thành trụ cột trong cấu trúc thị trường vốn.
Không chỉ quy mô, cấu trúc nội tại của ngành quỹ cũng bộc lộ nhiều hạn chế. Phần lớn các quỹ trong nước có quy mô tài sản ròng nhỏ, đa số dưới 1.000 tỷ đồng và tập trung nhiều ở nhóm 100 - 400 tỷ đồng. Lịch sử hoạt động của nhiều quỹ chưa đủ dài để phản ánh hiệu quả đầu tư theo chu kỳ. Trong bối cảnh đó, nhà đầu tư cá nhân thường đánh giá quỹ chủ yếu dựa trên diễn biến giá trị tài sản ròng (NAV) trong ngắn hạn.
“Khi thấy một quỹ có mức tăng trưởng cao trong một, hai năm, dòng tiền có thể nhanh chóng đổ vào mà không đi kèm sự hiểu biết đầy đủ về cấu trúc danh mục và rủi ro tiềm ẩn, khiến dòng vốn ủy thác mang tính thời điểm và thiếu ổn định”, bà Vân phân tích.
Bên cạnh yếu tố thị trường, khung chính sách và hạ tầng cũng là những điểm nghẽn đáng chú ý. Theo đánh giá từ FiinGroup, chính sách thuế và pháp lý hiện nay chưa thực sự tạo động lực đủ mạnh để khuyến khích đầu tư thông qua quỹ. Công ty quản lý quỹ vẫn chịu thuế thu nhập doanh nghiệp 20%, trong khi thu nhập từ chứng chỉ quỹ của nhà đầu tư cá nhân phải chịu thuế thu nhập cá nhân. Điều này khiến lợi thế tương đối của kênh đầu tư gián tiếp chưa thực sự nổi trội so với giao dịch trực tiếp.
Ngoài ra, tư cách pháp nhân của quỹ đầu tư và mô hình công ty đầu tư chứng khoán vẫn còn tồn tại vướng mắc trong quá trình triển khai. Khung pháp lý cho các dòng quỹ mới như quỹ thị trường tiền tệ hay quỹ đầu tư hạ tầng đã được đề cập trong dự thảo sửa đổi Thông tư số 98/2020/TT-BTC, song vẫn cần thêm thời gian để hoàn thiện và đi vào vận hành hiệu quả.
Hạ tầng thị trường cũng là một nút thắt quan trọng. Thị trường trái phiếu chính phủ - tài sản nền tảng của nhiều sản phẩm quỹ - vẫn thiếu tính liên thông và chiều sâu cần thiết, trong khi hệ thống chỉ số chứng khoán phục vụ phát triển ETF chưa đủ đa dạng. Những hạn chế này khiến ngành quỹ chậm mở rộng cả về quy mô lẫn chủng loại sản phẩm.
Bước ngoặt chính sách cho ngành quỹ
Từ những điểm nghẽn trên, có thể thấy, vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở việc thiếu sản phẩm quỹ, mà sâu xa hơn là yêu cầu nâng cao chất lượng nhà đầu tư và tái cân bằng cơ cấu thị trường.
Trong bối cảnh đó, Đề án “Tái cấu trúc nhà đầu tư và phát triển ngành Quỹ đầu tư chứng khoán” đặt mục tiêu, đến năm 2030, giao dịch của nhà đầu tư cá nhân dự kiến giảm xuống khoảng 70%, trong khi nhà đầu tư tổ chức và nhà đầu tư nước ngoài chiếm 30%, tiến tới tỷ lệ 60% - 40% trong các năm tiếp theo. Số lượng quỹ đầu tư chứng khoán phấn đấu đạt 500 quỹ, tổng giá trị tài sản ròng tương đương 5% GDP, với khoảng 2,5 triệu nhà đầu tư nắm giữ chứng chỉ quỹ.
Theo ông Đặng Nguyễn Trường Tài, Giám đốc Đầu tư Công ty Quản lý Quỹ Dai-ichi Life Việt Nam (DFVN), đề án này mang ý nghĩa bước ngoặt đối với sự phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam nói chung, ngành quỹ nói riêng.
Việc khuyến khích nhà đầu tư cá nhân đầu tư thông qua quỹ, theo ông Tài, mang lại ba lợi ích lớn.
Thứ nhất, giúp nhà đầu tư cá nhân tận dụng tốt hơn lợi thế dài hạn của thị trường chứng khoán. Hơn 10 năm qua, thị trường chứng khoán Việt Nam là kênh đầu tư có mức sinh lời bình quân từ 12 - 15%/năm, nhưng theo thống kê, có tới 95% nhà đầu tư cá nhân thua lỗ hoặc hòa vốn và rời khỏi thị trường chỉ sau 2 năm. Đầu tư qua quỹ giúp nhà đầu tư tiếp cận các chiến lược dài hạn, kỷ luật hơn, thay vì giao dịch theo cảm tính.
Thứ hai, đầu tư qua quỹ góp phần tạo nguồn vốn dồi dào và bền vững cho doanh nghiệp và nền kinh tế. Khi niềm tin được củng cố, nhà đầu tư cá nhân có xu hướng phân bổ thêm thu nhập và tài sản vào thị trường chứng khoán.
Thứ ba, sự gia tăng vai trò của các quỹ đầu tư chuyên nghiệp sẽ góp phần xây dựng thị trường chứng khoán minh bạch và phát triển bền vững hơn về dài hạn.