Được xây dựng vào những năm 1980, nền tảng của kế hoạch là một đường ống dẫn dầu dài 1.200 km đã trở thành một nhân tố then chốt trong cuộc xung đột Trung Đông. Chạy dọc theo chiều rộng của bán đảo Ả Rập từ các mỏ dầu khổng lồ của Ả Rập Xê Út, đường ống Đông - Tây dẫn tới cảng Yanbu trên Biển Đỏ với lượng lớn tàu chở dầu đang tập trung để bốc dỡ dầu thô của Ả Rập Xê Út, và số lượng tàu đến ngày càng tăng mỗi ngày.
Tập đoàn dầu khí quốc doanh Saudi Aramco hiện đang đối mặt với thử thách về tốc độ và tính bền vững trong việc tăng lưu lượng dầu thông qua tuyến đường mới này. Theo dữ liệu theo dõi tàu do Bloomberg tổng hợp, xuất khẩu dầu thô từ cảng Yanbu đạt mức trung bình 5 ngày là 3,66 triệu thùng vào ngày 20/3, tương ứng khoảng một nửa tổng lượng xuất khẩu của Ả Rập Xê Út trước khi cuộc xung đột diễn ra.
Tuyến đường ống dẫn dầu này đóng vai trò như một van xả áp quan trọng đối với áp lực đang gia tăng trên nguồn cung dầu toàn cầu. Do không có lối thoát cho lượng dầu tồn đọng, các nhà sản xuất đã phải giảm sản lượng. Tuy nhiên, Ả Rập Xê Út đã có một giải pháp thay thế đáng kể.
“Đường ống dẫn dầu Đông - Tây hiện đang giống như một nước đi chiến lược cao tay…Toàn bộ nền kinh tế toàn cầu sẽ tốt hơn nếu đường ống này đi vào hoạt động”, Jim Krane, nghiên cứu viên Wallace S. Wilson về Nghiên cứu Năng lượng tại Đại học Rice ở Houston nhận định.
Là sản phẩm phụ của cuộc chiến Iran-Iraq những năm 1980, đường ống dẫn dầu này đã phát huy tác dụng kể từ đầu tháng 3. Đường ống dẫn dầu Đông-Tây đã thúc đẩy sự tăng vọt trong xuất khẩu dầu thô từ cảng Yanbu, tăng hơn bốn lần so với mức trước xung đột là dưới 800.000 thùng mỗi ngày, khi Aramco đang gấp rút đưa dầu ra thị trường.
Ngay khi chiến sự bùng phát, Aramco đã bắt đầu liên hệ với khách hàng, đề nghị họ chuyển hướng tàu sang Yanbu trong bối cảnh eo biển Hormuz không thể đi qua. Tập đoàn vận tải dầu mỏ khổng lồ của Ả Rập Xê Út là Bahri cũng đưa ra những yêu cầu tương tự với các chủ tàu.
Đến ngày 4/3, Aramco xác nhận đã bắt đầu tăng cường vận hành đường ống. Chỉ trong vài ngày, một nhà máy lọc dầu lớn của Ấn Độ đã nhanh chóng mua các lô hàng từ Yanbu - dấu hiệu đầu tiên cho thấy giải pháp thay thế này bắt đầu phát huy hiệu quả. Đến ngày 10/3, ít nhất 25 siêu tàu chở dầu đã hướng về Yanbu, trong bối cảnh Bahri chi tới 450.000 USD mỗi ngày hoặc hơn để huy động đủ tàu phục vụ cảng này. Dù chi phí rất cao, số lượng tàu vẫn tiếp tục tăng, cho thấy Ả Rập Xê Út đang đẩy mạnh năng lực hậu cần.
“Sự tồn tại của một tuyến đường thay thế giúp ổn định thị trường bằng cách trấn an người mua rằng không phải tất cả hàng xuất khẩu của khu vực đều bị mắc kẹt…Tuy nhiên, đây không phải là một giải pháp thay thế không có rủi ro. Nếu Yanbu và hệ thống đường ống Đông - Tây phải chịu áp lực liên tục, điều đó sẽ đánh dấu một sự leo thang nghiêm trọng”, Carole Nakhle, Giám đốc điều hành của công ty tư vấn năng lượng Crystol Energy cho biết.
Đường ống Đông - Tây đã từng là mục tiêu tấn công vào năm 2019, và có thể lại trở thành mục tiêu nếu xảy ra một đợt tấn công trả đũa mới nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng trong khu vực.
Yanbu trở thành tâm điểm chú ý
Trong lịch sử hiện đại của Ả Rập Xê Út, Yanbu luôn đóng vai trò thứ yếu so với các cơ sở tinh chế dầu thô và hóa chất khổng lồ trải dài dọc bờ biển Vịnh Ba Tư từ Jubail đến Ras Tanura, khi Aramco xuất khẩu lô dầu thô đầu tiên bằng tàu chở dầu vào năm 1939. Phía đông là nơi tập trung các mỏ dầu lớn nhất thế giới và bờ biển Vịnh là nơi đặt trụ sở hoạt động của Aramco.
Aramco đã phải tạm thời chuyển trọng tâm hoạt động sang Yanbu, điểm cuối của đường ống Đông - Tây. Nơi đây có các nhà máy lọc dầu và hóa dầu hoạt động hiệu quả, ít nổi tiếng trong ngành công nghiệp, nhưng hiện tại là điểm liên lạc chính của Aramco với các khách hàng, nhà kinh doanh năng lượng và các nhà vận chuyển toàn cầu.
Đây là một huyết mạch tiềm năng cho nền kinh tế toàn cầu và là một trong những lý do khiến giá dầu không tăng đột biến trong ba tuần qua, bên cạnh việc giải phóng dự trữ dầu mỏ do Cơ quan Năng lượng Quốc tế điều phối (IEA) và việc Mỹ tạm thời miễn trừ lệnh trừng phạt đối với dầu mỏ của Iran và Nga.
| |
Xuất khẩu dầu thô từ cảng Yanbu tăng mạnh từ đầu tháng 3 |
Đường ống dẫn dầu Đông-Tây bắt đầu ở bờ biển phía đông gần mực nước biển tại Abqaiq. Từ đó, nó băng qua sa mạc, vươn lên độ cao hơn 1.000 m khi vượt dãy núi Hijaz trước khi tới bờ tây và Yanbu, nơi dầu có thể được đưa vào các nhà máy lọc dầu hoặc xuất khẩu. Ngoài lượng dầu thô xuất khẩu, Aramco cho biết khoảng 2 triệu thùng dầu đi qua đường ống được chuyển tới các nhà máy lọc dầu trong nước dọc bờ Biển Đỏ. Theo Amin Nasser, Giám đốc điều hành của Saudi Aramco, các nhà máy này vẫn đang xuất khẩu các sản phẩm tinh chế như dầu diesel.
Tuy nhiên, phương án này của Ả Rập Xê Út không phải là không có nguy hiểm, đặc biệt là đối với các chuyến đi đến châu Á. Một số tàu thuyền đi đến và đi từ Yanbu vẫn sẽ phải đi qua eo biển Bab El-Mandeb, nơi phiến quân Houthi mới đây đã tạm dừng các cuộc tấn công bằng tên lửa, máy bay không người lái và vũ khí nhỏ đã gây khó khăn cho hoạt động vận chuyển hàng hải trong khoảng hai năm. Tuyến đường vận chuyển này là một mắt xích quan trọng trên tuyến đường thương mại giữa Địa Trung Hải và châu Á.
“Hiện tại, lực lượng Houthi có quyền phủ quyết việc xuất khẩu dầu của Ả Rập Xê Út qua eo biển Bab al-Mandab…Nếu họ quyết định ủng hộ Iran bằng cách đóng cửa một điểm nghẽn quan trọng khác, thị trường dầu mỏ sẽ biến động mạnh hơn nữa”, ông Jim Krane cho biết.
Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?
Việc Iran phong tỏa eo biển Hormuz là mối đe dọa hiện hữu mà các nhà sản xuất, người tiêu dùng lo sợ, nhưng chưa bao giờ thực sự lường trước được. Giờ đây, điều đó đã xảy ra và những lỗ hổng trong hệ thống đã lộ rõ.
Cuộc chiến đã gây ra một cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Giá cả hàng hóa đã tăng vọt, từ kim loại đến vận tải và dầu khí, có thể định hình lại ngành công nghiệp ở Trung Đông, buộc các nhà sản xuất phải xem xét khả năng phục hồi và an ninh của hoạt động, cũng như nhu cầu về các lựa chọn bổ sung. Oman đang đề xuất cảng Duqm xa xôi như một trung tâm khu vực thay thế. Các công ty được chính phủ hậu thuẫn đang phát triển các cơ sở lưu trữ dầu mỏ với tiềm năng chứa hàng chục triệu thùng nếu được xây dựng hoàn chỉnh. Hiện tại, Duqm được cung cấp dầu bằng đường biển, nhưng một đường ống có chiều dài tương đương tuyến Đông - Tây có thể đưa dầu của Ả Rập Xê Út từ Abqaiq tới bờ biển Ả Rập.
Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) vận hành một đường ống công suất 1,5 triệu thùng/ngày, nối từ các mỏ dầu chính tới cảng Fujairah trên Vịnh Oman, qua đó cũng tránh được eo biển Hormuz. Tuy nhiên, cảng xuất khẩu này đã liên tiếp bị tấn công trong những tuần gần đây. Theo Bloomberg, Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Abu Dhabi (ADNOC) đã nối lại hoạt động vận chuyển vào thứ Sáu sau khi tạm ngừng trước đó trong tuần.
Trong khi đó, việc xây dựng và bảo trì các dự án cơ sở hạ tầng lớn như vậy rất tốn kém. Aramco từ lâu đã gánh chịu chi phí duy trì hoạt động một phần đáng kể sản lượng tiềm năng, điều này đã mang lại cho Ả Rập Xê Út danh tiếng là "ngân hàng trung ương của dầu mỏ" với nguồn lực để bổ sung dầu vào thị trường nhằm giảm bớt những biến động giá cả.
Hiện Ả Rập Xê Út đang ở tâm điểm của cuộc khủng hoảng, trong khi phần lớn công suất dự phòng của thế giới lại bị kẹt trong Vịnh Ba Tư. Trong bối cảnh đó, nước này và cả nền kinh tế toàn cầu nhiều khả năng sẽ còn phải dựa vào đường ống Đông–Tây trong một thời gian nữa.
“Đây là minh chứng cho an ninh năng lượng, sự chuẩn bị và đầu tư cho những tình huống khủng hoảng hiện tại…Nếu đường ống Đông–Tây có thể vận chuyển 7 triệu thùng/ngày, đó sẽ là một van xả quan trọng. Vấn đề nằm ở năng lực bốc xếp và việc duy trì an ninh tại cảng”, Karen Young, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu thuộc Đại học Columbia nhận định.