Bản quyền không còn là câu chuyện bên lề
Phát biểu khai mạc sự kiện “Bảo vệ quyền tác giả và quyền liên quan trên không gian mạng: Nhận diện và Thích ứng” diễn ra ngày 31/7, GS.TS Nguyễn Đức Thuận, Chủ tịch Hội các Nhà quản trị doanh nghiệp Việt Nam (VACD) nhận định, vi phạm quyền tác giả và quyền liên quan trên không gian mạng đang diễn ra nhanh hơn, tinh vi hơn và khó kiểm soát hơn.
Công nghệ mở ra cơ hội sáng tạo, nhưng cũng tạo ra những phương thức xâm phạm mới. Nền tảng số giúp doanh nghiệp tiếp cận thị trường rộng lớn, nhưng cũng khiến hành vi vi phạm lan truyền chỉ trong vài giây. Đặc biệt, môi trường xuyên biên giới khiến việc thực thi pháp luật trở nên phức tạp hơn rất nhiều.
“Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp không chỉ cần “nhận diện” rủi ro, mà quan trọng hơn là phải thích ứng - thích ứng trong tư duy, trong quản trị, trong công nghệ và trong phối hợp với các chủ thể trong hệ sinh thái số", ông Nguyễn Đức Thuận nhấn mạnh.
Cách đây không lâu, nhiều doanh nghiệp vẫn xem bản quyền như một công cụ pháp lý chỉ cần dùng đến khi có tranh chấp. Nhưng trong môi trường số hiện nay, cách nghĩ đó đang trở nên lỗi thời. Sự kiện do Hội các Nhà quản trị doanh nghiệp Việt Nam tổ chức cho thấy rõ một thực tế: nội dung sáng tạo, dữ liệu khách hàng, phần mềm, quy trình công nghệ và cả quyền khai thác chúng đang trở thành tài sản cốt lõi, quyết định sức mạnh cạnh tranh của doanh nghiệp.
Từ góc độ thể chế, Việt Nam đã có bước đi đáng kể khi Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 1/4/2026. Cùng với Nghị định 134/2026/NĐ-CP và các văn bản hướng dẫn, khung pháp lý về quyền tác giả, quyền liên quan và nội dung số đang ngày càng rõ hơn. Điều này có nghĩa là doanh nghiệp không còn có thể hoạt động theo kiểu “làm rồi tính sau”, vì mọi sáng tạo giờ đây đều đi kèm trách nhiệm chứng minh quyền.
AI đang làm mạnh hơn cả sáng tạo lẫn xâm phạm
Một trong những điểm nóng nhất của bàn tròn là trí tuệ nhân tạo (AI). AI đang giúp doanh nghiệp tạo nội dung nhanh hơn, rút ngắn quy trình và mở rộng năng suất. Nhưng chính AI cũng khiến hành vi sao chép, giả lập và khai thác trái phép trở nên tinh vi hơn rất nhiều. Các cập nhật pháp lý mới cho thấy tác phẩm được tạo hoàn toàn tự động bởi AI, không có sự can thiệp sáng tạo của con người, không được bảo hộ giống như tác phẩm do con người tạo ra; trong khi đó, nếu con người có đóng góp sáng tạo đáng kể và AI chỉ là công cụ hỗ trợ, quyền tác giả vẫn có thể được ghi nhận.
Điều này đặt doanh nghiệp vào một tình thế rất cụ thể: nếu nhân sự đưa ý tưởng chiến lược, tài liệu nội bộ hoặc dữ liệu của bên thứ ba lên hệ thống AI mở, doanh nghiệp có thể đồng thời đối mặt với rủi ro lộ bí mật, vi phạm bản quyền và mất kiểm soát với dữ liệu đầu vào. Nói cách khác, quản trị AI không chỉ là chuyện kỹ thuật. Nó là câu chuyện của quyền sở hữu, trách nhiệm pháp lý và năng lực bảo vệ tài sản số.
Trong bối cảnh đó, cơ quan chức năng đã tăng cường xử lý vi phạm bản quyền trên môi trường số từ tháng 5/2026. Phần mềm, phim ảnh, âm nhạc, truyền hình và nội dung số đều đang nằm trong tầm kiểm tra chặt hơn. Đây là dấu hiệu rõ ràng rằng nhà nước đang muốn kéo thị trường nội dung số vào khuôn khổ pháp lý rõ ràng hơn, chứ không để phát triển theo hướng tự phát.
Bản quyền phải tạo ra giá trị
| |
Toàn cảnh sự kiện |
Từ góc nhìn thị trường, ông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch Câu lạc bộ Giám đốc Sales & Marketing Việt Nam (CSMO), Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Tập đoàn Truyền thông Le Bros đã đưa ra một cách tiếp cận rất đáng chú ý. Đó là doanh nghiệp không nên chỉ dùng bản quyền như một hàng rào phòng vệ, mà phải biết biến nó thành doanh thu. Theo ông, trong kỷ nguyên số, bất kỳ doanh nghiệp nào cũng có thể tạo ra tài sản sáng tạo có giá trị, không chỉ riêng các công ty làm nội dung.
Ông Lê Quốc Vinh chỉ ra rằng ranh giới giữa công ty truyền thông, doanh nghiệp sản xuất hay thậm chí doanh nghiệp bất động sản ngày càng mờ đi dưới tác động của công nghệ số và AI. Điều đó có nghĩa là doanh nghiệp nào cũng có thể trở thành “doanh nghiệp sáng tạo”, nếu biết cách nhìn nhận đúng giá trị của sản phẩm mình làm ra. Nhưng muốn khai thác được giá trị đó, doanh nghiệp trước hết phải xác lập được quyền sở hữu một cách rõ ràng.
Không chỉ vậy, nhiều doanh nghiệp tin rằng cứ thuê agency, freelancer hay nhà thầu bên ngoài làm việc là tự động sở hữu toàn bộ quyền với sản phẩm đó. Thực tế lại phức tạp hơn rất nhiều. Nếu hợp đồng không ghi rõ quyền chuyển giao, quyền sử dụng và phạm vi khai thác, doanh nghiệp rất dễ rơi vào tranh chấp khi muốn tái sử dụng, đóng gói hay thương mại hóa sản phẩm. Bài học này không mới, nhưng trong thời đại AI, hậu quả của việc thiếu chặt chẽ còn lớn hơn trước.
Từ đó, ông Vinh nhấn mạnh khái niệm “chuỗi cung ứng bản quyền” như một khung nhìn mới trong quản trị. Đây là toàn bộ vòng đời của một tài sản sáng tạo: từ khâu tạo ra, chuyển giao, sử dụng cho đến tái khai thác.
"Tương lai không nhất thiết thuộc về doanh nghiệp tạo ra nhiều nội dung nhất, mà tương lai thuộc về những doanh nghiệp biết mình thực sự sở hữu những gì, quản trị được chuỗi quyền và biến các quyền đó thành giá trị", ông Vinh cho biết.
Để bắt đầu hành trình này, các nhà quản trị cần tự trả lời ba câu hỏi cốt lõi: doanh nghiệp đang thực sự sở hữu những tài sản gì, chuỗi cung ứng bản quyền có đang tồn tại những điểm đứt gãy pháp lý nào, và những tài sản trí tuệ đó có thể được cấu trúc thành mô hình kinh doanh nào để tạo ra các dòng doanh thu mới.
Dữ liệu phải được quản trị như tài sản
Ở phần trình bày về tài sản số, bà Lê Thị Minh Hằng, Giám đốc Trung tâm Quyền và Giải pháp tài sản số, đưa ra một góc nhìn rất thẳng: rủi ro lớn nhất không chỉ đến từ hacker, mà đến từ chính bên trong doanh nghiệp. Một nhân sự chủ chốt rời đi có thể kéo theo danh sách khách hàng, quy trình kinh doanh hoặc dữ liệu lõi đã tích lũy nhiều năm. Thiệt hại này thường không xuất hiện ngay lập tức, nhưng có thể bào mòn lợi thế cạnh tranh theo cách rất khó nhận ra.
Theo bà Lê Thị Minh Hằng, doanh nghiệp phải thay đổi tư duy từ xử lý sự cố sang quản trị từ đầu. Dữ liệu chỉ thực sự là tài sản khi được xác lập, phân loại và có chủ sở hữu rõ ràng. Bà ví von: dữ liệu giống một ngôi nhà; muốn nó có giá trị pháp lý thì phải có “sổ đỏ”.
Từ góc nhìn đó, doanh nghiệp không thể chỉ thu thập dữ liệu rồi để mặc nó nằm rải rác trong hệ thống. Cần biết dữ liệu nào là mật, dữ liệu nào có thể chia sẻ, dữ liệu nào được phép đưa vào AI và dữ liệu nào phải bị khóa chặt. Khi dữ liệu được quản trị như tài sản, doanh nghiệp mới có thể tiến tới định giá, bảo vệ và khai thác một cách bài bản. Đây là bước chuyển từ coi dữ liệu là thông tin sang coi dữ liệu là vốn.
Một giải pháp được bà Hằng đề cập là xác thực và đăng ký bộ hồ sơ quyền điện tử đối với các tài sản của doanh nghiệp, trong đó xác định rõ việc cấp phép, khai thác và sử dụng.
Theo bà Hằng, việc đóng gói hồ sơ quyền có thể giúp doanh nghiệp xác định tài sản nào được phép khai thác, cấp phép cho doanh nghiệp khác và thỏa thuận phương thức, thời hạn sử dụng. Việc xác lập và quản trị tài sản vô hình có thể mở ra khả năng định giá và khai thác những tài sản này.
Khi sở hữu một bộ hồ sơ quyền điện tử rõ ràng và được định danh đầy đủ, doanh nghiệp không chỉ bảo vệ được thương hiệu mà còn có thể định giá tài sản vô hình này để thực hiện các nghiệp vụ tài chính như bảo lãnh vay vốn ngân hàng, thu hút đầu tư hoặc chuyển nhượng doanh nghiệp thông qua các gói tài sản vô hình có giá trị cao.
Trong bối cảnh pháp lý Việt Nam đang siết chặt hơn và thị trường số phát triển rất nhanh, doanh nghiệp nào chậm xây dựng cơ chế bảo vệ tài sản vô hình sẽ rất dễ bị động. Ngược lại, doanh nghiệp nào biết quản trị dữ liệu, bản quyền và chuỗi quyền từ sớm sẽ có lợi thế không chỉ trong phòng vệ, mà cả trong tăng trưởng.
Thông điệp của bàn tròn VACD vì thế khá rõ ràng: tài sản vô hình đã bước lên vị trí trung tâm của doanh nghiệp, và cuộc đua bảo vệ chúng là cuộc đua dài hạn. Ở cuộc đua đó, doanh nghiệp không thể chỉ chạy theo vi phạm sau khi nó xảy ra. Họ phải đi trước, quản trị từ gốc và coi bảo vệ bản quyền, dữ liệu như một phần của bản đồ tăng trưởng.