Báo Tài chính - Đầu tư có cuộc trao đổi với ông Vũ Quốc Huy, Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia (NIC, Bộ Tài chính), về những điều kiện, cơ hội và thách thức để Việt Nam bứt phá ở các ngành công nghệ chiến lược.
Đổi mới sáng tạo đang được xác định là động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế. Nhìn từ thực tiễn, ông đánh giá vai trò của đổi mới sáng tạo trong mô hình phát triển của Việt Nam hiện nay ra sao?
Đổi mới sáng tạo đang tiến gần hơn tới vai trò động lực phát triển, thay vì chỉ dừng ở các phong trào hay hoạt động hỗ trợ khởi nghiệp như trước đây. Điều này thể hiện rõ qua mức độ tham gia ngày càng sâu của Nhà nước trong hoàn thiện thể chế, cũng như sự gia tăng đầu tư của khu vực tư nhân và sự dịch chuyển của các tập đoàn đa quốc gia vào các lĩnh vực công nghệ cao.
Trong bối cảnh mô hình tăng trưởng truyền thống dựa vào vốn và lao động đang có dấu hiệu chững lại, đổi mới sáng tạo trở thành con đường phù hợp để Việt Nam bứt phá dựa trên tri thức và công nghệ. Chúng ta có lợi thế về nguồn nhân lực trẻ, khả năng thích ứng công nghệ nhanh và thị trường nội địa đủ lớn để thử nghiệm các mô hình mới.
Thể chế được xem là điều kiện tiên quyết để đổi mới sáng tạo phát triển thực chất. Việt Nam đã và đang tạo dựng những nền tảng thể chế nào cho lĩnh vực này?
Muốn đổi mới sáng tạo diễn ra hiệu quả thì thể chế phải đi trước. Thời gian qua, Việt Nam đã hình thành nền tảng chính sách tương đối rõ nét. Nghị quyết 52-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định đổi mới sáng tạo là trụ cột trong quá trình chủ động tham gia cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Gần đây, Nghị quyết 57-NQ/TW và Nghị quyết 68-NQ/TW tiếp tục nhấn mạnh vai trò của khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và khu vực kinh tế tư nhân.
Bên cạnh đó, hệ thống pháp luật đang từng bước hoàn thiện theo hướng linh hoạt hơn. Các cơ chế ưu đãi dành cho NIC tại Nghị định 94/2020/NĐ-CP và Nghị định 9794/2020/NĐ-CP mới ban hành cho thấy cách tiếp cận thiết chế đặc thù, tạo không gian vận hành linh hoạt hơn so với mô hình cơ quan hành chính truyền thống. Dự kiến, Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo sẽ tiếp tục luật hóa các chính sách theo hướng cởi mở, khuyến khích thị trường tham gia mạnh mẽ hơn.
Trong lĩnh vực công nghệ, tốc độ thay đổi rất nhanh, trong khi quá trình xây dựng chính sách thường kéo dài. Nếu không thu hẹp khoảng cách này, cơ hội thị trường có thể bị bỏ lỡ và doanh nghiệp khó triển khai thử nghiệm các công nghệ mới.
NIC đang đảm nhiệm vai trò gì trong việc tổ chức và kết nối hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, thưa ông?
NIC đóng vai trò cầu nối giữa các chủ thể của hệ sinh thái. Nhà nước không thay thế thị trường, nhưng có thể tạo ra nền tảng để thị trường vận hành hiệu quả hơn. Đổi mới sáng tạo khó có thể tự phát triển nếu thiếu một đơn vị tổ chức và kết nối.
NIC kết nối doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu, start-up, quỹ đầu tư và các tập đoàn công nghệ lớn. Chúng tôi triển khai các chương trình đào tạo, ươm tạo doanh nghiệp, thu hút đối tác quốc tế và kết nối đầu tư cho các lĩnh vực như AI, bán dẫn và công nghệ số.
Một nhiệm vụ quan trọng khác là nâng cao nhận thức và năng lực cộng đồng. Hiện đã có gần 80 trường đại học tham gia mạng lưới khởi nghiệp sáng tạo do NIC điều phối. Muốn có doanh nghiệp công nghệ, trước hết phải có nguồn nhân lực công nghệ.
Theo ông, nguồn nhân lực có phải là lợi thế cạnh tranh lớn nhất của Việt Nam trong cuộc đua công nghệ hiện nay?
Nhân lực là yếu tố mang tính quyết định. Việt Nam có quy mô dân số khoảng 100 triệu người và đang trong giai đoạn dân số vàng, với lực lượng lao động trẻ, khả năng học hỏi nhanh và sự quan tâm lớn tới các ngành STEM (Khoa học - Science; Công nghệ - Technology; Kỹ thuật - Engineering; Toán học - Mathematics).
Trong các lĩnh vực công nghệ cao, giá trị của nhân lực thậm chí còn quan trọng hơn hạ tầng vật lý. Với bán dẫn, Chính phủ đã thông qua chương trình đào tạo 50.000 kỹ sư đến năm 2030. NIC đang phối hợp với các đối tác như Nvidia, Synopsys, Cadence, Meta, Samsung… để triển khai đào tạo thiết kế vi mạch, phần mềm EDA và AI theo chuẩn công nghiệp toàn cầu.
Bên cạnh kiến thức chuyên môn, kỹ sư công nghệ cần có tư duy sản phẩm và thị trường. Nếu thiếu sự kết nối giữa đào tạo và doanh nghiệp, rất khó để tham gia sâu vào chuỗi giá trị.
Ông nhìn nhận cơ hội của Việt Nam trong lĩnh vực bán dẫn như thế nào?
Việt Nam đi sau trong lĩnh vực bán dẫn, nhưng lại đi sau vào đúng thời điểm. Chuỗi cung ứng toàn cầu đang được tái cấu trúc, mở ra cơ hội cho các quốc gia có năng lực đào tạo nhân lực và thu hút công nghệ.
Chúng ta không thể làm tất cả các công đoạn, nhưng có thể lựa chọn những phân đoạn phù hợp, đặc biệt là thiết kế và đào tạo nhân lực. Việc hợp tác với các tập đoàn công nghệ lớn không chỉ để thu hút đầu tư, mà còn để học hỏi tiêu chuẩn, quy trình và mô hình vận hành của ngành công nghiệp công nghệ cao.
Bên cạnh cơ hội, những thách thức lớn nhất hiện nay là gì, đặc biệt về vốn và thị trường?
Thách thức lớn nhất là huy động và phối hợp nguồn lực. Đổi mới sáng tạo đòi hỏi vốn dài hạn và chấp nhận rủi ro cao, trong khi phần lớn doanh nghiệp Việt Nam còn nhỏ, khả năng đầu tư cho R&D hạn chế. Hệ sinh thái cũng thiếu các doanh nghiệp đầu tàu đóng vai trò dẫn dắt.
Nhiều quốc gia đã áp dụng cơ chế sandbox, đặt hàng nghiên cứu hoặc thử nghiệm chính sách để rút ngắn thời gian từ ý tưởng đến sản phẩm. Cốt lõi là phải chấp nhận rủi ro, bởi không có rủi ro thì khó tạo ra công nghệ mới.
Để giải quyết bài toán vốn và thị trường, cần kết nối hiệu quả 3 nguồn lực: FDI, doanh nghiệp trong nước và quỹ đầu tư mạo hiểm. NIC tổ chức Triển lãm quốc tế Đổi mới sáng tạo Việt Nam (VIIE), các diễn đàn đầu tư và Ngày hội Đổi mới sáng tạo Việt Nam, nhằm tạo không gian gặp gỡ giữa nhà đầu tư, doanh nghiệp và start-up.
Ở tầm nhìn dài hạn, ông kỳ vọng gì ở đổi mới sáng tạo trong giai đoạn 2030-2050?
Đổi mới sáng tạo sẽ trở thành phương thức phát triển chủ đạo của Việt Nam. Khi nền kinh tế tiến tới ngưỡng thu nhập trung bình cao, bài toán nâng cao năng suất và chất lượng tăng trưởng sẽ ngày càng quan trọng.
Đến năm 2030, Việt Nam có thể hình thành lực lượng kỹ sư công nghệ chất lượng cao đạt chuẩn quốc tế, đặc biệt trong các lĩnh vực bán dẫn và AI. Xa hơn, đến năm 2050, mục tiêu là xây dựng nền tảng công nghệ để Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Tư duy dài hạn ngay từ bây giờ sẽ quyết định vị thế quốc gia trong tương lai.
Đổi mới sáng tạo đang mở ra động lực tăng trưởng mới cho Việt Nam trong thập kỷ tới, khi yêu cầu về thể chế linh hoạt, nhân lực chất lượng cao và hệ sinh thái công nghệ trở thành điều kiện then chốt để vượt qua mô hình tăng trưởng truyền thống.
Việt Nam đang đứng trước một “cửa sổ cơ hội” mới khi bán dẫn và trí tuệ nhân tạo (AI) nổi lên như những ngành chiến lược định hình trật tự công nghệ toàn cầu. Trong bối cảnh đó, Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia (NIC, Bộ tài chính) được xác định là một thiết chế đặc thù, giữ vai trò tổ chức, kết nối và hỗ trợ hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, thay vì vận hành theo mô hình hành chính thuần túy.