Ưu tiên dự án trọng điểm, giảm đầu tư dàn trải
Trong tổng nguồn lực 8,22 triệu tỷ đồng của Kế hoạch đầu tư công trung hạn 2026-2030, vốn ngân sách trung ương là 3,8 triệu tỷ đồng; vốn ngân sách địa phương là 4,42 triệu tỷ đồng. Đây là nguồn lực rất lớn nếu so với con số 2,87 triệu tỷ đồng của Kế hoạch đầu tư công trung hạn 2021-2025.
Theo Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, đây là con số cần thiết cho việc thực hiện mục tiêu tăng trưởng 2 con số, gắn với ổn định kinh tế vĩ mô trong giai đoạn 2026-2030.
Khi trình bày báo cáo giải trình, tiếp thu ngay trước khi các đại biểu Quốc hội bấm nút thông qua Kế hoạch vào ngày làm việc cuối cùng của Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội Khóa XVI, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết, nguồn lực này sẽ được ưu tiên bố trí vốn cho các dự án quan trọng quốc gia, các dự án trọng điểm, các nhiệm vụ, dự án thuộc chương trình hành động của Trung ương thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng; các dự án để thực hiện các nghị quyết chiến lược của Bộ Chính trị.
Một nguyên tắc quan trọng, đó là sẽ bố trí vốn tập trung, trọng điểm, giảm số lượng dự án tối thiểu 30% so với giai đoạn 2021-2025, cả dự án sử dụng vốn ngân sách trung ương và ngân sách địa phương (đối với ngân sách trung ương dự kiến dưới 3.000 dự án so với 4.652 dự án giai đoạn 2021-2025). Cùng với đó, sử dụng hiệu quả nguồn vốn, phấn đấu đưa Hệ số sử dụng vốn (ICOR) đạt mức 4,5 - 4,8, thấp hơn mức 6,4 của giai đoạn 2021-2025.
Những đề xuất này ngay từ đầu đã được Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội đánh giá cao khi làm công tác thẩm tra. Tuy vậy, ông Phan Văn Mãi, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính cũng đề nghị Chính phủ cần đánh giá toàn diện, kỹ lưỡng bối cảnh và những tác động của tình hình thế giới hiện nay đến Kế hoạch đầu tư công giai đoạn 2026-2030 để có phương án, kịch bản ứng phó phù hợp, hiệu quả.
Năm 2026 là năm đầu tiên thực hiện Kế hoạch đầu tư công trung hạn 2026-2030. Để Kế hoạch được thực hiện thành công, trở thành “đòn bẩy” cho tăng trưởng 2 con số, phải bắt đầu ngay từ việc thúc đẩy giải ngân hơn 1 triệu tỷ đồng của Kế hoạch đầu tư công năm 2026.
Cơ quan thẩm tra nhấn mạnh nguyên tắc phải đầu tư tập trung, không dàn trải, ưu tiên các công trình chuyển tiếp, dở dang do thiếu vốn, các nhiệm vụ quy hoạch, chuẩn bị đầu tư. “Việc đề xuất giảm mức hệ số ICOR là tích cực, thể hiện định hướng nâng cao hiệu quả đầu tư trong bối cảnh đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức 2 con số”, cơ quan thẩm tra nhấn mạnh, đồng thời đề nghị Chính phủ làm rõ hơn căn cứ xác định mức giảm chỉ số ICOR, đánh giá đầy đủ tính khả thi trên cơ sở hiệu quả sử dụng vốn đầu tư toàn xã hội và thực tiễn triển khai đầu tư công thời gian qua, nhất là tình trạng chậm tiến độ, giải ngân chưa đạt yêu cầu.
Trước ý kiến của cơ quan thẩm tra và ý kiến của các đại biểu Quốc hội, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết, Chính phủ đã đề xuất hệ thống các giải pháp đồng bộ nhằm đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong tổ chức thực hiện Kế hoạch đầu tư công trung hạn 2026-2030. Ngoài bố trí vốn tập trung trọng tâm, trọng điểm, sẽ định kỳ hàng quý có đánh giá, cập nhật tiến độ giải ngân, tình trạng chuẩn bị dự án, vướng mắc phát sinh. Dự án chậm tiến độ mà không có lý do khách quan sẽ bị cắt giảm, điều chuyển vốn. Nguyên tắc chung là vốn ngân sách trung ương tập trung vào các công trình hạ tầng chiến lược, kết nối liên vùng, khu vực, quốc tế và các dự án có tính chất đột phá để phát triển kinh tế - xã hội. Còn với ngân sách địa phương, địa phương được chủ động quyết định đầu tư theo quy hoạch và khả năng cân đối vốn theo tinh thần: “Địa phương quyết, địa phương bàn, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, như lâu nay đã triển khai.
Cùng với đó, nâng cao chất lượng chuẩn bị đầu tư, chuẩn bị dự án, đảm bảo tính sẵn sàng của dự án; siết chặt kỷ luật, kỷ cương; tăng cường kiểm tra, thanh tra, giám sát, hậu kiểm và xử lý nghiêm vi phạm; nâng cao hiệu quả phối hợp giữa đầu tư công và đầu tư ngoài xã hội; triển khai các giải pháp hiệu quả để huy động nguồn lực trong và ngoài nhà nước cho đầu tư phát triển đạt mục tiêu đề ra…
Sử dụng hiệu quả vốn đầu tư
Nguồn lực 8,22 triệu tỷ đồng sẽ chỉ đóng vai trò đòn bẩy cho tăng trưởng 2 con số khi được giải ngân kịp thời và sử dụng hiệu quả.
Khi thảo luận về Dự thảo Kế hoạch đầu tư công trung hạn 2026-2030, nhiều đại biểu Quốc hội đã đề cập điều này. Theo đại biểu Nguyễn Duy Minh (Đà Nẵng), vấn đề không nằm ở chỗ thiếu vốn, mà nằm ở cơ chế vận hành và tổ chức thực hiện.
“Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là quy trình, thủ tục đầu tư còn phức tạp, thiếu liên thông, phải trải qua nhiều bước, nhưng mỗi khâu lại là một bộ hồ sơ riêng, dẫn đến thời gian chuẩn bị dự án thường kéo dài”, đại biểu Nguyễn Duy Minh nói và cho rằng, cần sửa đổi đồng bộ các luật liên quan trực tiếp đến đầu tư công theo hướng thiết lập một quy trình thống nhất, liên thông, giảm tối đa các thủ tục trung gian và cho phép triển khai song song các bước một cách phù hợp.
“Cần tiếp tục rà soát và kiên quyết đưa ra khỏi danh mục đối với các dự án mang tính chất giữ chỗ. Trên thực tế, cũng có nhiều dự án ghi vốn ở nhiều kỳ kế hoạch đầu tư công trung hạn, nhưng đến nay vẫn chưa giải phóng xong mặt bằng”, đại biểu Nguyễn Duy Minh nói.
Trong khi đó, theo đại biểu Lê Hữu Trí (Khánh Hòa), dù việc giảm tối thiểu 30% số lượng dự án so với giai đoạn 2021-2025 là cần thiết, nhưng quan trọng hơn là mỗi đồng vốn đầu tư công bỏ ra phải đạt hiệu quả kinh tế - xã hội và đóng góp thực chất vào tăng trưởng của nền kinh tế.
“Nếu dự án đầu tư chưa thể hiện rõ hiệu quả đầu tư thì phải kiên quyết cắt, đồng thời làm rõ trách nhiệm người đề xuất hoặc quyết định chủ trương đầu tư dự án”, đại biểu Lê Hữu Trí thẳng thắn.
Còn đại biểu Đoàn Thị Lê An (Cao Bằng) lại đề cập câu chuyện đã tồn tại lâu nay là tình trạng giải ngân không đồng đều giữa các bộ, ngành, địa phương, vẫn còn những nơi có vốn nhưng không tiêu được.
“Điều này phản ánh những điểm nghẽn mang tính hệ thống từ thể chế, thủ tục, đến năng lực tổ chức thực hiện và trách nhiệm của người đứng đầu. Từ thực tiễn đó, tôi kiến nghị Chính phủ tiếp tục tập trung mạnh hơn và hoàn thiện thể chế theo hướng đơn giản, rõ trách nhiệm, nâng cao chất lượng chuẩn bị đầu tư và đặc biệt khơi thông tâm lý e ngại, sợ sai, tạo động lực cho cán bộ dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung”, đại biểu Đoàn Thị Lê An nhấn mạnh.
Gần như cùng thời điểm Quốc hội thông qua Kế hoạch đầu tư công trung hạn 2026-2030, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng cũng chủ trì Hội nghị toàn quốc đẩy mạnh phân bổ, giải ngân vốn đầu tư công năm 2026.
Báo cáo tại Hội nghị, Thứ trưởng Bộ Tài chính Trần Quốc Phương cho biết, tính đến giữa tháng 4/2026, giải ngân vốn đầu tư công kế hoạch năm 2026 đạt 127.390,6 tỷ đồng, bằng 12,6% kế hoạch. Trong đó, vốn ngân sách trung ương giải ngân đạt 9,6%, vốn ngân sách địa phương đạt 14,2%.
Đáng chú ý, trong khi có 7 bộ, cơ quan và 16 địa phương đạt tỷ lệ giải ngân bằng hoặc cao hơn mức bình quân chung, thì vẫn còn 16 bộ, cơ quan có tỷ lệ giải ngân dưới 1%. Một số đơn vị được giao vốn lớn nhưng giải ngân thấp, ảnh hưởng đến tiến độ chung.
Có nhiều nguyên nhân ảnh hưởng đến tiến độ giải ngân vốn đầu tư công, trong đó có yếu tố chủ quan. Vì vậy, làm sao cởi bỏ được các nút thắt để thúc giải ngân vốn đầu tư công là điều quan trọng.