Các tàu thương mại phương Tây có thể sẽ ngần ngại đi qua eo biển Hormuz nếu như vẫn nằm dưới sự kiểm soát trên thực tế của Iran, đặc biệt trong trường hợp phải phối hợp với Lực lượng Vệ binh Cách mạng, khiến họ có nguy cơ vi phạm các lệnh trừng phạt của Mỹ.
Đây là một kịch bản với những hậu quả khó lường trước khi xét đến vai trò quan trọng của eo biển Hormuz đối với thị trường năng lượng toàn cầu. Quyền tự do hàng hải qua eo biển này chưa bao giờ bị thách thức nghiêm trọng cho đến khi Iran về cơ bản đóng cửa tuyến đường biển này kể từ khi xung đột bùng nổ vào ngày 28/2.
Việc Iran phong tỏa Hormuz đã gây ra sự gián đoạn nguồn cung dầu lớn nhất trong lịch sử, gây áp lực lên Mỹ phải đạt được một thỏa thuận khi mối đe dọa đối với nền kinh tế toàn cầu ngày càng gia tăng.
Theo Amos Hochstein, cựu cố vấn cấp cao về năng lượng và an ninh quốc gia cho cựu Tổng thống Joe Biden, các nhà lãnh đạo Trung Đông tin rằng Iran đã kiểm soát eo biển Hormuz.
“Bất kể điều gì xảy ra, Iran sẽ kiểm soát eo biển Hormuz trong tương lai gần…Ngay cả thỏa thuận nói gì cũng không quan trọng. Mọi người trong khu vực đều tin như vậy”, ông nhận định.
Theo Helima Croft, Trưởng chiến lược hàng hóa toàn cầu tại RBC Capital Markets, lưu lượng tàu chở dầu qua eo biển Hormuz trước xung đột có thể là đỉnh điểm của hoạt động vận chuyển trong tương lai gần.
“Bất kỳ kết thúc nào của cuộc xung đột mà vẫn để Iran duy trì quyền kiểm soát và ảnh hưởng đối với eo biển sẽ dẫn đến lưu lượng vận chuyển qua tuyến đường thủy này giảm đáng kể theo quan điểm của chúng tôi”, ông cho biết.
Richard Meade, Tổng biên tập của Tạp chí hàng hải Lloyd’s List cho rằng, lưu lượng hàng hải có thể quay trở lại mức 60% đến 70% so với trước xung đột, với các tàu liên kết với Trung Quốc di chuyển tự do trong khi việc đi lại của các tàu phương Tây đòi hỏi các thỏa thuận song phương với Iran.
“Điều này không gây ra suy thoái kinh tế như một số kịch bản bi quan mà chúng ta đã thảo luận trước đây, nhưng nó không cho phép sự phục hồi như mức trước xung đột”, ông cho biết.
Cuộc khủng hoảng Biển Đỏ
Cuộc khủng hoảng từng làm tê liệt giao thông tàu thuyền qua Biển Đỏ đã cho thấy sự bất ổn địa chính trị có thể làm gián đoạn các điểm nghẽn thương mại lâu hơn nhiều so với dự kiến ban đầu.
Tình trạng bất ổn tại khu vực Biển Đỏ từ cuối năm 2023 đã khiến hoạt động vận tải biển qua eo biển Bab el-Mandeb suy giảm mạnh. Lượng tàu thuyền lưu thông mỗi ngày giảm từ 75 tàu vào tháng 11/2023 xuống chỉ còn 31 tàu vào cuối tháng 1/2024. Hơn hai năm sau, lưu lượng vận tải qua tuyến hàng hải chiến lược này vẫn chưa phục hồi về mức bình thường như trước đây.
Một trong những bài học quan trọng từ cuộc khủng hoảng Biển Đỏ là “không cần một lực lượng hải quân hùng mạnh để gây ra sự gián đoạn lớn tại một điểm nghẽn hàng hải”, Tomer Raanan, nhà phân tích rủi ro hàng hải tại Lloyd’s List cho biết.
Theo Jack Kennedy, Trưởng bộ phận rủi ro quốc gia Trung Đông tại S&P Global Market Intelligence, lực lượng Houthi đã không tấn công tàu nào ở Biển Đỏ kể từ cuối năm ngoái, nhưng điều đó vẫn chưa đủ để lưu lượng tàu thuyền trở lại mức như năm 2023.
Trong khi đó, liệu sự sụt giảm lưu lượng giao thông qua eo biển Hormuz có kéo dài tương tự như sự gián đoạn ở Biển Đỏ hay không là điều chưa rõ ràng. Các hãng vận tải biển sẽ phải quyết định xem liệu một thỏa thuận giữa Mỹ và Iran nếu thực sự được ký kết có thể cung cấp đủ đảm bảo an ninh cho các tàu thương mại hay không.
Trong khi đó, ngay cả khi Iran đồng ý mở cửa eo biển Hormuz mà không kèm theo bất kỳ điều kiện nào về việc quá cảnh, thì có lẽ sẽ mất một thời gian dài để lưu lượng giao thông trở lại mức trước xung đột, vì sẽ có những lo ngại về an toàn, như về các loại thủy lôi có thể đã được gài tại eo biển.
Theo ông Kennedy, nguy cơ xung đột tái diễn vẫn ở mức cao nếu các bất đồng liên quan đến chương trình hạt nhân và tên lửa của Iran chưa được giải quyết triệt để. Điều này khiến các hãng vận tải biển phải tính đến khả năng tàu thuyền bị mắc kẹt trong thời gian dài tại eo biển Hormuz nếu căng thẳng leo thang trở lại.
Ít lựa chọn thay thế cho eo biển Hormuz
Tuy nhiên, tình hình tại Biển Đỏ có những khác biệt quan trọng so với eo biển Hormuz.
Theo các nhà phân tích, một trong những lý do khiến lưu lượng vận tải qua Biển Đỏ vẫn ở mức thấp là các tàu có thể tránh hoàn toàn rủi ro an ninh bằng cách đổi hướng đi vòng qua Mũi Hảo Vọng ở Nam Phi. Ngược lại, eo biển Hormuz là điểm nghẽn chiến lược thực sự của thương mại toàn cầu, gần như không có tuyến thay thế mang tính tương đương.
 |
Lưu lượng vận chuyển qua eo biển Hormuz giảm mạnh |
Eo biển Hormuz cũng quan trọng hơn nhiều đối với thị trường năng lượng toàn cầu so với Biển Đỏ. Khoảng 20% nguồn cung dầu và khí đốt tự nhiên hóa lỏng của thế giới đã đi qua eo biển Hormuz trước xung đột.
Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) đang sử dụng đường ống dẫn dầu để chuyển hướng hàng triệu thùng dầu mỗi ngày từ Vịnh Ba Tư đến các cảng xuất khẩu trên Biển Đỏ và Vịnh Oman. Những đường ống này đã giảm bớt sự gián đoạn nguồn cung nhưng chúng không hoàn toàn bù đắp được cho sự thiếu hụt nguồn cung ở eo biển Hormuz.
Trong đó, điểm mấu chốt của khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) là nó có thể được chất lên tàu và vận chuyển khắp thế giới. Eo biển Hormuz cũng rất quan trọng đối với phân bón và các mặt hàng khác. Trong trường hợp không có các lựa chọn thay thế, các hãng vận chuyển có thể phải chấp nhận và thích nghi với các điều kiện ở eo biển Hormuz theo những cách mà họ đã không làm ở Biển Đỏ.
Tuy nhiên, các nhà xuất khẩu Trung Đông vẫn đang tìm kiếm thêm các lựa chọn thay thế. UAE đang đẩy nhanh tiến độ xây dựng đường ống dẫn dầu thứ hai, đi vòng qua eo biển Hormuz. Dự kiến đường ống này sẽ đi vào hoạt động năm 2027.
Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright tin rằng tầm quan trọng của eo biển Hormuz đối với thị trường năng lượng toàn cầu sẽ giảm sau xung đột, khi các quốc gia vùng Vịnh như UAE xây dựng thêm nhiều đường ống dẫn dầu để tránh eo biển này.
“Chúng ta sẽ chứng kiến tầm quan trọng của eo biển Hormuz suy giảm, nhưng điều đó không đồng nghĩa tầm quan trọng của hoạt động sản xuất và cung ứng năng lượng từ các quốc gia trong khu vực giảm đi”, ông cho biết.
