Chuyển đổi số đang trở thành ưu tiên hàng đầu của doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa - lực lượng chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp vẫn loay hoay giữa áp lực phải “đi nhanh” và nỗi lo về nguồn lực hạn chế. Trong bối cảnh đó, cách tiếp cận “đi chậm để đi xa” có thể là lựa chọn phù hợp hơn cho hành trình số hóa.
Đánh giá đúng về chuyển đổi số
Không khó để tìm kiếm trên Google hoặc qua các công cụ AI những thành tựu chuyển đổi số tại Việt Nam. Ngoài các tập đoàn công nghệ lớn quen thuộc, có thể kể đến nhiều startup siêu nhỏ và doanh nghiệp nhỏ và vừa trong các lĩnh vực như năng lượng, môi trường, tài chính, giáo dục - nơi AI, blockchain hay Internet vạn vật (IoT) đã được tích hợp trực tiếp vào sản phẩm và dịch vụ cốt lõi.
Với số lượng ví dụ như vậy, có thể thấy chuyển đổi số tại Việt Nam đang diễn ra mạnh mẽ. Tuy nhiên, nếu dừng lại ở đó thì vẫn chưa phản ánh đầy đủ thực tế.
Phần lớn doanh nghiệp tại Việt Nam không bắt đầu hành trình chuyển đổi số từ những bài toán công nghệ phức tạp, mà từ những vấn đề rất thực tế: doanh thu không tăng nhưng chi phí vận hành ngày càng lớn, dữ liệu phân tán, chủ doanh nghiệp phải ra quyết định dựa nhiều vào cảm tính và các bộ phận thiếu sự phối hợp.
Trong những trường hợp như vậy, chuyển đổi số không phải là câu chuyện AI hay blockchain, mà là giúp người lãnh đạo nhìn thấy vấn đề sớm hơn, ra quyết định nhanh hơn và kiểm soát hoạt động tốt hơn.
Trong quá trình giảng dạy, tư vấn, trả lời phỏng vấn và đặc biệt là điều hành doanh nghiệp nhỏ, tôi chưa bao giờ xem chuyển đổi số chỉ là câu chuyện công nghệ. Nếu giản lược bài toán vận hành một tổ chức, có thể quy về hai yếu tố căn bản: doanh thu và chi phí. Tối ưu được hai yếu tố này, doanh nghiệp mới có thể tồn tại và phát triển.
Theo cách hiểu đó, chuyển đổi số là quá trình hiện thực hóa chiến lược nhằm tăng doanh thu, hoặc giảm chi phí thông qua việc ứng dụng công nghệ và giải pháp số. Dòng tiền không đến từ việc doanh nghiệp “có công nghệ gì”, mà từ giá trị doanh nghiệp tạo ra thông qua việc sử dụng công nghệ. Giá trị ấy phải đủ tốt để khách hàng chấp nhận và sẵn sàng trả tiền.
Nói cách khác, trọng tâm của chuyển đổi số là nâng cao năng lực tổ chức. Công nghệ chỉ là công cụ. Giá trị thực sự nằm ở cách doanh nghiệp sử dụng công nghệ để marketing hiệu quả hơn, bán hàng tốt hơn, quản trị con người và quy trình tốt hơn hoặc tạo ra năng lực mới. Khi những năng lực này được nâng cao, doanh nghiệp có thể cải thiện trải nghiệm khách hàng, tác động trực tiếp đến doanh thu hoặc tối ưu chi phí.
Với cách tiếp cận đó, một doanh nghiệp triển khai các hệ thống (quản lý quan hệ khách hàng), ERP (hoạch định nguồn lực doanh nghiệp) hay HRMS (quản lý nguồn nhân lực) - dù không còn là những từ khóa “thời thượng” như AI hay blockchain - vẫn có thể được xem là đang chuyển đổi số. Thậm chí, một hộ kinh doanh sử dụng phần mềm kế toán, hệ thống bán hàng POS hay quản lý dữ liệu bài bản trên Excel cũng đã bước vào hành trình số hóa.
Trong bối cảnh Chính phủ thúc đẩy mạnh chuyển đổi số thông qua các nghị quyết, luật và chính sách về công nghệ, dữ liệu và an toàn thông tin, cùng với một thế hệ doanh nhân và người lao động trẻ quen thuộc với công nghệ, chuyển đổi số của doanh nghiệp Việt Nam - đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa - sẽ tiếp tục diễn ra mạnh mẽ.
Nhận diện những thách thức tồn tại
Trọng tâm của chuyển đổi số nằm ở việc chuyển đổi năng lực tổ chức, còn công nghệ chỉ là công cụ.
Bên cạnh những tín hiệu tích cực, doanh nghiệp vẫn đối mặt với nhiều khó khăn. Thách thức đầu tiên là hiểu đúng bản chất chuyển đổi số. Khi chưa nắm rõ mục tiêu, nhiều doanh nghiệp dễ rơi vào tâm lý FOMO, chạy theo công nghệ mới tốn kém nhưng thiếu định hướng, dẫn đến lãng phí nguồn lực.
Thách thức thứ hai là trong quá trình chạy theo công nghệ, doanh nghiệp bỏ quên các yếu tố cốt lõi như doanh thu, chi phí, con người và quy trình. Không ít dự án chuyển đổi số thất bại không phải vì công nghệ không tốt, mà vì tổ chức chưa sẵn sàng thay đổi cách làm việc.
Trong quá trình tư vấn và đào tạo về quản trị nhân lực số, đặc biệt với các chương trình liên quan đến AI, tôi thường gặp tình huống quen thuộc: doanh nghiệp đầu tư cho đào tạo, nhân viên học tập nghiêm túc và hào hứng, nhưng chỉ sau một thời gian, công việc lại quay về quỹ đạo cũ và kiến thức mới không được áp dụng.
Cốt lõi của vấn đề là làm thế nào để kiến thức và kỹ năng số được gắn bền vững vào môi trường làm việc thực tế. Ứng dụng công nghệ là một sự kiện, còn chuyển đổi số là quá trình thay đổi hành vi tổ chức. Đào tạo chỉ là điểm khởi đầu; yếu tố quyết định nằm ở văn hóa tổ chức, thiết kế quy trình và cách tích hợp công nghệ vào hoạt động hằng ngày.
Người Việt có lợi thế về khả năng tiếp cận và làm quen nhanh với cái mới, vì vậy việc truyền đạt kiến thức số nhìn chung không quá khó. Trong giai đoạn tới, văn hóa số và môi trường làm việc số sẽ là những yếu tố then chốt.
Sinh viên bậc Cử nhân và Thạc sĩ thường đặt câu hỏi liệu kiến thức và kỹ năng họ đang học có trở nên lỗi thời quá nhanh trước tốc độ phát triển của AI và công nghệ. Thực tế, AI hay bất kỳ công nghệ nào cũng đều trải qua những chu kỳ phát triển tương tự.
Từ những năm 1990, Internet từng được xem là kỳ quan công nghệ, khi chỉ cần doanh nghiệp có chữ “.com” trong tên gọi cũng có thể thu hút đầu tư. Nhiều năm sau, Internet trở thành điều hiển nhiên. Ngày nay, một cửa hàng không có website hay kênh trực tuyến thậm chí còn khiến khách hàng e dè.
Công nghệ số cũng đi theo quy luật tương tự: ban đầu tạo lợi thế cho người đi trước, sau đó trở thành tiêu chuẩn tối thiểu và cuối cùng lợi thế cạnh tranh quay trở lại với tư duy kinh doanh và năng lực tổ chức. Khi công nghệ trở thành lợi thế của tất cả mọi người, nó không còn là lợi thế nữa.
Vì vậy, câu hỏi chiến lược cốt lõi vẫn là khách hàng và đối tác thực sự cần gì và tổ chức cần những năng lực nào để đáp ứng điều đó. Điều này đòi hỏi nền tảng chuyên môn vững chắc cùng kinh nghiệm thực tiễn.
Đặc biệt với doanh nghiệp nhỏ và vừa, vai trò lãnh đạo mang tính quyết định. Chủ doanh nghiệp có thể là điểm nghẽn lớn nhất, nhưng cũng có thể là động lực quan trọng nhất của chuyển đổi số. Khi lãnh đạo xem công nghệ chỉ là việc của bộ phận IT hoặc nhà cung cấp, chuyển đổi số khó có thể đi xa. Ngược lại, khi công nghệ được sử dụng để thay đổi cách vận hành và tạo ra giá trị, chuyển đổi số mới có thể bén rễ.
Những giá trị doanh nghiệp tích lũy được từ kiến thức, năng lực đến uy tín sẽ phát huy mạnh hơn khi gắn với công nghệ số một cách thông minh. Trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh, không phải lúc nào đi nhanh cũng là tốt. Đi vững với nền tảng bài bản mới là điều thực sự cần thiết.
Tìm kiếm lối đi riêng
Nhiều học giả và chuyên gia khuyến nghị Việt Nam nên học hỏi từ các quốc gia như Singapore, Hàn Quốc hay Estonia. Điều này là cần thiết, nhưng chuyển đổi số là một hành trình dài và phụ thuộc vào bối cảnh riêng của từng quốc gia.
Những gì các nước đi trước từng làm trong giai đoạn đầu có thể không còn phù hợp với Việt Nam hiện nay. Ngược lại, các quốc gia có mức phát triển tương đồng cũng chưa chắc mang lại mô hình đủ ổn định để sao chép.
Thay vì tìm kiếm một hình mẫu, cách tiếp cận phù hợp hơn là tập trung nhận diện và giải quyết những vấn đề cụ thể của chính mình. Doanh nghiệp vướng ở đâu thì gỡ ở đó, cần điều gì thì làm điều đó.
Chuyển đổi số là hành trình phức tạp với sự tham gia của nhiều bên. Doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược phù hợp, khách hàng cần sẵn sàng tiếp nhận sản phẩm số, còn Nhà nước cần tạo cơ chế để đảm bảo kinh tế - xã hội phát triển bền vững.
Doanh nghiệp siêu nhỏ và doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế nhưng có rất ít dư địa để thử sai, trong khi chuyển đổi số đòi hỏi tinh thần thử nghiệm. Vì vậy, điều các doanh nghiệp này cần nhất là sự hỗ trợ từ hệ sinh thái chuyển đổi số, bao gồm doanh nghiệp công nghệ, cơ quan quản lý, hiệp hội nghề nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu.
Mỗi thành viên trong hệ sinh thái có vai trò riêng, từ hỗ trợ pháp lý và vận hành, cung cấp vốn, chuyển giao tri thức và công nghệ đến đào tạo và tư vấn. Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt và tạo cơ chế để hệ sinh thái vận hành thông suốt - công thức chung của nhiều quốc gia thành công trong chuyển đổi số.
Ở thời điểm đầu năm mới, câu hỏi quan trọng nhất không phải là doanh nghiệp Việt Nam có đi nhanh hơn hay không, mà là có đi đúng hướng và đủ vững hay không. Chuyển đổi số không phải là cuộc đua công nghệ, mà là hành trình trưởng thành của tổ chức. Trong hành trình đó, công nghệ là cần thiết, nhưng sự tỉnh táo và khả năng chọn đúng việc mới quyết định doanh nghiệp có thể đi xa đến đâu.