Thị trường carbon tại Việt Nam đang chuyển từ giai đoạn xây dựng chính sách sang triển khai thực tế. Với việc vận hành thí điểm hệ thống giao dịch hạn ngạch phát thải từ năm 2026, định giá carbon đang trở thành yếu tố có thể tác động đến hoạt động tuân thủ, quản lý chi phí, kế hoạch đầu tư, chuỗi cung ứng và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.
Đối với nhiều doanh nghiệp, giai đoạn thí điểm là cơ hội để xây dựng năng lực và nâng cao mức độ sẵn sàng tham gia thị trường carbon. Kinh nghiệm từ các thị trường phát triển cho thấy, doanh nghiệp chủ động chuẩn bị sớm thường có vị thế thuận lợi hơn khi các quy định ngày càng hoàn thiện và chặt chẽ.
Từ chính sách đến vận hành thị trường
Giảm phát thải không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu tuân thủ mà còn có thể trở thành lợi thế cạnh tranh.
Giai đoạn thí điểm tập trung vào công tác đo đạc, báo cáo và thẩm tra phát thải (MRV), kiểm kê khí nhà kính, hoàn thiện quy trình đăng ký, cơ chế phân bổ hạn ngạch phát thải và nâng cao mức độ sẵn sàng tuân thủ của các ngành phát thải lớn. Sàn giao dịch thí điểm hiện áp dụng cho 110 cơ sở thuộc các ngành nhiệt điện, sắt thép và xi măng. Đây là những lĩnh vực có mức phát thải đáng kể và tương đối sẵn sàng về năng lực theo dõi, đo lường, báo cáo phát thải.
| |
Tuy nhiên, sàn giao dịch trong giai đoạn thí điểm của Việt Nam có một điểm khác biệt quan trọng so với Hệ thống giao dịch phát thải của Liên minh châu Âu (EU ETS). EU ETS vận hành dựa trên cơ chế quy định lượng phát thải khí nhà kính tối đa (absolute cap) và giảm dần giới hạn này theo thời gian. Trong khi đó, giai đoạn thí điểm tại Việt Nam áp dụng cách tiếp cận phân bổ hạn ngạch dựa trên cường độ phát thải và sản lượng, đồng thời duy trì cơ chế phân bổ miễn phí. Điều này đồng nghĩa với việc tổng lượng phát thải của các cơ sở thuộc phạm vi áp dụng vẫn có thể gia tăng khi sản lượng tăng, trừ khi các định mức tham chiếu và cơ chế phân bổ hạn ngạch tiếp tục được siết chặt trong tương lai.
Bên cạnh đó, Việt Nam cũng đã đưa vào áp dụng một số cơ chế linh hoạt, bao gồm cho phép sử dụng tín chỉ carbon đủ điều kiện và một số cơ chế chuyển hạn ngạch giữa các kỳ tuân thủ. Những cơ chế này có thể hỗ trợ doanh nghiệp trong giai đoạn chuyển tiếp, song cần được thiết kế phù hợp để vừa bảo đảm hiệu quả giảm phát thải, vừa tạo tín hiệu giá carbon đáng tin cậy cho thị trường trong dài hạn (bảng 1).
| |
Bài học từ EU ETS
Trong bối cảnh Việt Nam mới ở giai đoạn đầu xây dựng thị trường carbon, kinh nghiệm từ EU ETS cho thấy cơ chế định giá carbon có thể chuyển từ một yêu cầu tuân thủ thành công cụ chiến lược, hỗ trợ doanh nghiệp đưa ra quyết định đầu tư và xây dựng kế hoạch giảm phát thải dài hạn (bảng 2).
| |
Chi phí carbon có thể chuyển từ một nghĩa vụ tuân thủ thành yếu tố tác động trực tiếp đến hiệu quả kinh doanh. Do đó, giảm phát thải không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu tuân thủ mà còn có thể trở thành lợi thế cạnh tranh.
Doanh nghiệp cần chủ động từ sớm
Đối với doanh nghiệp Việt Nam, giai đoạn thí điểm là thời điểm phù hợp để xây dựng năng lực trước khi các yêu cầu của thị trường carbon trở nên toàn diện và chặt chẽ hơn. Việc chuẩn bị từ sớm không chỉ giúp doanh nghiệp nâng cao mức độ sẵn sàng tham gia thị trường, mà còn hỗ trợ đánh giá tác động của phát thải và tạo nền tảng thích ứng với những thay đổi trong tương lai.
Doanh nghiệp có thể tập trung vào hai nhóm hành động chính:
Đối với các doanh nghiệp thuộc phạm vi thị trường bắt buộc: Chủ động quản lý hạn ngạch phát thải và xây dựng phương án giảm phát thải.
Đối với các doanh nghiệp chưa thuộc phạm vi thị trường bắt buộc: Chuẩn bị cho các yêu cầu từ chuỗi giá trị và khai thác cơ hội từ thị trường carbon.