Việc đưa Sàn giao dịch tín chỉ carbon vào hoạt động sẽ hỗ trợ tích cực cho mục tiêu chuyển đổi xanh của Việt Nam
Tín chỉ carbon bước vào thế giới tài chính
Khác với cổ phiếu phản ánh quyền sở hữu doanh nghiệp hay trái phiếu phản ánh quan hệ vay - cho vay, tín chỉ carbon được hình thành từ kết quả giảm phát thải. Giá trị của loại tài sản này không nằm ở tờ “tín chỉ”, mà ở quyền phát thải được thị trường thừa nhận và sẵn sàng chi trả. Khi lượng phát thải được lượng hóa thành hàng hóa có thể giao dịch, mục tiêu môi trường cũng được chuyển hóa thành tín hiệu giá của thị trường. Chính cơ chế đó tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ xanh - không chỉ vì yêu cầu tuân thủ, mà còn vì lợi ích kinh tế.
Từ ngày 29/6/2026, Việt Nam chính thức vận hành Sàn giao dịch tín chỉ carbon. Dù mới ở giai đoạn đầu, sự kiện này được nhiều chuyên gia nhìn nhận như bước khởi đầu của một cấu phần mới của thị trường tài chính xanh, nơi yếu tố môi trường lần đầu tiên được kết nối trực tiếp với hoạt động phân bổ nguồn lực tài chính.
Theo ông Lê Ngọc Lâm, Chủ tịch Hội đồng quản trị BIDV, nếu nhìn trong dài hạn, Việt Nam không chỉ vừa khai trương một sàn giao dịch đơn thuần mà đang đặt nền móng cho một kiến trúc tài chính hoàn toàn mới, đặt bài toán khí hậu vào trung tâm của nền kinh tế.
Nhận định này cũng xuất phát từ thực tế nhu cầu vốn cho chuyển đổi xanh là rất lớn. Ước tính của KPMG cho biết, để đạt mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, Việt Nam cần bổ sung khoảng 368 tỷ USD đầu tư khí hậu đến năm 2040, tương đương khoảng 6,8% GDP mỗi năm. Với quy mô đầu tư như vậy, ngân sách nhà nước khó có thể đáp ứng nếu thiếu vai trò của thị trường và khu vực tư nhân.
Ông Lâm nhận định: “Cơ chế trao đổi hạn ngạch phát thải tạo ra điều mà pháp lệnh hành chính không làm được: biến mục tiêu giảm phát thải thành lợi ích tài chính cụ thể... Doanh nghiệp phát thải vượt hạn ngạch phải mua thêm quyền phát thải, doanh nghiệp đầu tư công nghệ xanh có hàng hóa để bán. Đây là lực kéo thị trường - mạnh hơn bất kỳ chính sách nào”.
Điều đáng chú ý là cơ chế thị trường đã làm thay đổi cách nhìn về carbon. Nếu trước đây, phát thải chủ yếu được xem là yếu tố cần kiểm soát thì nay kết quả giảm phát thải đã có thể lượng hóa thành tín chỉ, được định giá và giao dịch như một loại tài sản. Khi tín chỉ carbon có giá và có thể giao dịch, mục tiêu giảm phát thải cũng bắt đầu được kết nối với quá trình phân bổ nguồn lực của thị trường vốn.
Nhìn ra thế giới, báo cáo State and Trends of Carbon Pricing 2026 của World Bank cho biết, hiện có 87 cơ chế định giá carbon đang được triển khai trên thế giới, bao phủ gần 30% lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu. Chỉ riêng năm 2025, các cơ chế này đã tạo nguồn thu khoảng 107 tỷ USD, phản ánh vai trò ngày càng lớn của thị trường carbon trong việc huy động nguồn lực cho quá trình chuyển đổi xanh.
Một thị trường, nhiều dư địa
Tín chỉ các-bon là loại tài sản tài chính mới - có thể định giá, giao dịch và tiến tới có thể dùng làm tài sản bảo đảm.
Mỗi giai đoạn phát triển của thị trường vốn thường gắn với sự xuất hiện của những loại tài sản mới. Nếu cổ phiếu mở ra kênh huy động vốn cổ phần, trái phiếu bổ sung công cụ tài trợ dài hạn, thì tín chỉ carbon có thể mở ra một “lớp tài sản” hoàn toàn mới gắn với quá trình chuyển đổi xanh.
Theo ông Lê Ngọc Lâm, tác động đầu tiên của thị trường carbon nằm ở chính bản chất của tín chỉ carbon.
“Tín chỉ các-bon là loại tài sản tài chính mới - có thể định giá, giao dịch và tiến tới có thể dùng làm tài sản bảo đảm - mở rộng đáng kể danh mục công cụ của thị trường vốn Việt Nam”, ông Lâm nói.
Khái niệm “lớp tài sản” không chỉ mang ý nghĩa bổ sung thêm một loại hàng hóa để giao dịch. Khi một tài sản được thị trường chấp nhận, xung quanh nó sẽ từng bước hình thành hệ thống định giá, lưu ký, thanh toán, tài trợ và quản trị rủi ro. Đó cũng là lý do nhiều quốc gia không xem thị trường carbon đơn thuần là công cụ thực hiện cam kết khí hậu, mà coi đây là một cấu phần của hạ tầng tài chính hiện đại.
Thực tế, theo Hiệp hội Hành động Carbon Quốc tế (ICAP), doanh thu từ các hệ thống giao dịch tín chỉ carbon (ETS) trên toàn cầu đã đạt khoảng 79 tỷ USD trong năm 2025. Con số này cho thấy thị trường carbon ngày càng mở rộng vai trò, không chỉ phục vụ hoạt động tuân thủ của doanh nghiệp mà còn thu hút sự quan tâm của các tổ chức tài chính và nhà đầu tư. Khi quy mô và thanh khoản tăng lên, tín chỉ carbon từng bước được nhìn nhận như một loại tài sản có khả năng tạo giá trị và tham gia vào hoạt động phân bổ vốn của nền kinh tế.
Tác động thứ hai của thị trường giao dịch tín chỉ carbon, theo ông Lâm, không nằm ở bản thân tín chỉ carbon, mà ở khả năng nâng cao sức hấp dẫn của thị trường vốn Việt Nam đối với dòng vốn quốc tế.
“Khi thị trường giao dịch tín chỉ carbon vận hành minh bạch, Việt Nam sẽ nâng cao hình ảnh trong mắt các nhà đầu tư tổ chức quốc tế - vốn đặt tiêu chí ESG làm điều kiện tiên quyết khi phân bổ vốn. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam được nâng hạng lên thị trường mới nổi thứ cấp của FTSE Russell”, ông Lâm nói.
Trong những năm gần đây, tiêu chí ESG đã trở thành một trong những cơ sở quan trọng để nhiều quỹ đầu tư toàn cầu lựa chọn thị trường và doanh nghiệp. Một thị trường carbon vận hành minh bạch không chỉ giúp doanh nghiệp thực hiện mục tiêu giảm phát thải, mà còn góp phần củng cố niềm tin của các nhà đầu tư về năng lực quản trị và tính minh bạch của thị trường tài chính.
Không dừng lại ở đó, theo ông Lâm, đối với nhiều quốc gia, thị trường carbon có giá trị như một “hộ chiếu xanh” để tiếp cận dòng vốn quốc tế và tránh bị áp thuế carbon xuyên biên giới... Từ đó, hệ thống ngân hàng sẽ có thêm nền tảng để tiếp cận nguồn vốn xanh với chi phí thấp từ ADB, IFC, World Bank...
Nếu các tác động trên phản ánh sự thay đổi về cấu trúc của thị trường vốn và dòng vốn đầu tư, kỳ vọng xa hơn lại nằm ở sự hình thành của một hệ sinh thái tài chính mới xung quanh thị trường carbon.
“Chúng tôi kỳ vọng thị trường carbon sẽ sớm trở nên sôi động để có thể mở rộng thêm dịch vụ như tài chính carbon, tài trợ bằng thỏa thuận mua lại tín chỉ carbon, token hóa tín chỉ carbon, cho vay cầm cố bằng tín chỉ carbon và dịch vụ tư vấn carbon...”, ông Lâm nói.
Sự xuất hiện của các dịch vụ này cho thấy giá trị của tín chỉ carbon không dừng ở việc được mua bán trên sàn. Khi trở thành tài sản bảo đảm, tài sản tài trợ hay nền tảng của các sản phẩm tài chính mới, tín chỉ carbon sẽ thực sự trở thành một cấu phần của hệ sinh thái thị trường vốn. Đó cũng là đặc điểm thường thấy của các thị trường tài sản trưởng thành trên thế giới.
