Hoàn thiện thể chế, mở rộng hạ tầng số
Chuyển đổi số trong ngành ngân hàng không bắt đầu từ công nghệ, mà từ nền móng thể chế. Thời gian qua, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã liên tục nghiên cứu, tham mưu trình các cấp có thẩm quyền ban hành và ban hành theo thẩm quyền nhiều văn bản quy phạm pháp luật nhằm thúc đẩy ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM).
Cùng với đó là hàng loạt thông tư hướng dẫn, các văn bản yêu cầu bảo đảm an ninh, an toàn trong hoạt động ngân hàng, tháo gỡ các điểm nghẽn pháp lý, cho phép ứng dụng mạnh mẽ các công nghệ mới như xác thực qua VNeID, chuẩn hóa an toàn hệ thống thông tin và định danh điện tử khách hàng.
Về chỉ đạo điều hành, Thống đốc NHNN đã kiện toàn Ban Chỉ đạo và Tổ giúp việc của ngành, tập trung vào 5 trụ cột gồm phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, dữ liệu và Đề án 06. Đồng thời, NHNN ban hành Kế hoạch hành động thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW với 105 nhiệm vụ trọng tâm, tạo khung định hướng xuyên suốt cho toàn ngành trong triển khai đổi mới sáng tạo và số hóa hoạt động ngân hàng.
Song song với thể chế, hạ tầng phục vụ chuyển đổi số cũng được đầu tư mạnh. Hệ thống Thanh toán điện tử liên ngân hàng tiếp tục vận hành thông suốt, an toàn và hiệu quả. Hệ thống chuyển mạch tài chính và bù trừ điện tử do NAPAS vận hành tiếp tục mở rộng kết nối với các lĩnh vực y tế, giáo dục, giao thông và dịch vụ công qua Cổng Dịch vụ công Quốc gia.
Đáng chú ý, NHNN đã triển khai hợp tác thanh toán bán lẻ song phương qua mã QR giữa Việt Nam với Thái Lan, Lào, Campuchia, Trung Quốc, Hàn Quốc và đang tiếp tục mở rộng với các quốc gia khác. Điều này không chỉ thúc đẩy thanh toán xuyên biên giới mà còn mở thêm không gian cho thương mại số và tiêu dùng không tiền mặt.
TTKDTM trở thành nền tảng giao dịch
Hệ sinh thái sản phẩm, dịch vụ số của ngành ngân hàng đang ngày càng hoàn thiện với nhiều phương thức thanh toán hiện đại, tiện lợi và kết nối liên thông với các ngành, lĩnh vực khác. Nhiều nghiệp vụ cơ bản đã được số hóa hoàn toàn, nhiều tổ chức tín dụng có trên 90% giao dịch thực hiện qua kênh số.
Đến cuối năm 2025, tỷ lệ người dân từ 15 tuổi trở lên có tài khoản ngân hàng đạt gần 89% - một chỉ dấu quan trọng cho thấy mức độ phổ cập tài chính ngày càng sâu rộng.
Hoạt động TTKDTM tiếp tục tăng trưởng mạnh. Trong năm 2025, giá trị thanh toán không dùng tiền mặt đã gấp khoảng 28 lần GDP, phản ánh sự thay đổi rõ rệt trong hành vi thanh toán của người dân và doanh nghiệp.
Riêng trong 3 tháng đầu năm 2026, so với cùng kỳ năm trước, giao dịch TTKDTM tăng 37,98% về số lượng và 14,22% về giá trị. Giao dịch qua Internet tăng 65,68% về số lượng; qua điện thoại di động tăng 33,22%; đặc biệt giao dịch qua QR Code tăng 52,4% về giá trị.
Ở chiều ngược lại, giao dịch qua ATM giảm 9,29% về số lượng, cho thấy nhu cầu rút tiền mặt tiếp tục suy giảm khi các phương thức thanh toán số dần thay thế thói quen truyền thống. Đến cuối tháng 3/2026, thị trường có 20.699 ATM, giảm 3,01%, trong khi số lượng POS đạt 772.552 máy, tiếp tục tăng nhẹ.
Dịch vụ Mobile Money cũng ghi nhận kết quả tích cực, đặc biệt tại khu vực nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo. Tính đến ngày 31/3/2026, tổng số tài khoản Mobile Money đạt 11,45 triệu tài khoản; số lượng giao dịch đạt 5,64 triệu với tổng giá trị 154,34 tỷ đồng.
Thanh toán dịch vụ công qua ngân hàng cũng tiếp tục được mở rộng. Hiện 100% cơ sở giáo dục đại học tại đô thị chấp nhận thanh toán học phí qua ngân hàng; hầu hết các cơ sở giáo dục phổ thông đã sẵn sàng hạ tầng phục vụ TTKDTM. Đáng chú ý, 82% người hưởng lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội và trợ cấp thất nghiệp tại đô thị đã được chi trả qua phương thức không dùng tiền mặt.
Dữ liệu sạch, hệ thống an toàn
Một trong những nền tảng quan trọng nhất của chuyển đổi số là dữ liệu. Ngành ngân hàng đang đẩy mạnh đầu tư, nâng cấp hạ tầng dữ liệu nhằm bảo đảm yêu cầu “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung”.
Việc khai thác Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, hệ thống định danh điện tử VNeID và căn cước công dân gắn chip đã mang lại kết quả rõ rệt trong làm sạch dữ liệu khách hàng và nâng cao độ chính xác trong định danh.
Tính đến hết ngày 24/4/2026, đã có hơn 156,6 triệu hồ sơ khách hàng được đối chiếu sinh trắc học qua CCCD gắn chip hoặc ứng dụng VNeID, trong đó có hơn 154,5 triệu hồ sơ khách hàng cá nhân và hơn 2,13 triệu hồ sơ khách hàng tổ chức. Việc này góp phần loại bỏ tài khoản ảo và tăng tính minh bạch cho toàn hệ thống.
Trung tâm Thông tin tín dụng quốc gia Việt Nam (CIC) cũng đã đối chiếu khoảng 57 triệu lượt hồ sơ, làm sạch gần 44,5 triệu hồ sơ khách hàng. Hiện đã có 57 tổ chức tín dụng và 39 tổ chức trung gian thanh toán tích hợp tính năng đối khớp sinh trắc học trên Mobile Banking; 63 tổ chức tín dụng triển khai nhận diện khách hàng qua CCCD gắn chip tại quầy.
Song song với mở rộng dữ liệu là yêu cầu bảo đảm an toàn hệ thống. NHNN đã triển khai Hệ thống thông tin hỗ trợ quản lý, giám sát và phòng ngừa rủi ro cho khách hàng (SIMO), cho phép các tổ chức thành viên chia sẻ thông tin tài khoản đáng ngờ nhằm ngăn chặn gian lận, lừa đảo.
Tính đến ngày 27/4/2026, hệ thống SIMO đã triển khai tới 149 đơn vị, gồm 99 tổ chức tín dụng và 50 tổ chức trung gian thanh toán. Hệ thống đã hỗ trợ cảnh báo hơn 3,8 triệu lượt khách hàng; trong đó hơn 1,2 triệu lượt khách hàng đã tạm dừng hoặc hủy giao dịch sau khi nhận cảnh báo, với tổng giá trị giao dịch tương ứng hơn 4.300 tỷ đồng.
Điều này cho thấy chuyển đổi số không chỉ nhằm nâng cao tiện ích, mà còn là công cụ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của khách hàng và tăng cường an toàn cho toàn hệ thống tài chính.
Cùng với đó, cải cách hành chính gắn với số hóa toàn trình cũng được đẩy mạnh. NHNN đã cắt giảm và đơn giản hóa 269/298 thủ tục hành chính, đạt tỷ lệ 90,3%; đồng thời cắt giảm 255 điều kiện kinh doanh. Tỷ lệ hồ sơ được số hóa từ đầu năm 2026 đạt gần 74%, trong khi tỷ lệ khai thác, sử dụng lại dữ liệu số hóa đạt gần 69%.
Chuyển đổi số trong ngành ngân hàng vì thế không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà là quá trình tái cấu trúc toàn diện từ thể chế, hạ tầng đến dữ liệu và quản trị. Khi thanh toán không dùng tiền mặt trở thành thói quen mới, nền kinh tế cũng đang bước vào một giai đoạn vận hành mới - minh bạch hơn, hiệu quả hơn và ít phụ thuộc hơn vào tiền mặt.