PGS-TS. Trần Hoàng Ngân, đại biểu Quốc hội
Thể chế hiện hành đã chật hẹp
Thưa ông, Bộ Chính trị đã thống nhất chủ trương để TP.HCM nghiên cứu xây dựng Luật Đô thị đặc biệt trình Quốc hội xem xét, thông qua. Theo ông, vì sao việc xây dựng đạo luật này trở thành yêu cầu cấp thiết đối với Thành phố hiện nay?
TP.HCM vốn dĩ đã là một đô thị đặc biệt, là trung tâm kinh tế, tài chính, thương mại, dịch vụ, khoa học công nghệ, y tế, giáo dục và là đầu tàu quan trọng của cả nước. Theo nghị quyết về phân loại đô thị của Quốc hội, TP.HCM và Hà Nội là hai thành phố được xếp vào loại đô thị đặc biệt, tức là đô thị trung tâm tổng hợp quốc gia, quốc tế, có vai trò, vị trí và điều kiện phát triển kinh tế - xã hội đặc biệt.
Tuy nhiên, nhiều năm qua, TP.HCM đã gặp phải một “điểm nghẽn” lớn về mặt thể chế. Dù có đặc điểm kinh tế - xã hội hết sức đặc biệt, nhưng Thành phố vẫn phải sử dụng chung các quy định giống như các địa phương khác, dẫn đến rất nhiều khó khăn, cản trở sự phát triển và kìm hãm sự tăng trưởng của một đô thị đặc biệt như TP.HCM.
Vì vậy, Quốc hội đã có nhiều nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù cho Thành phố, như Nghị quyết 54/2017/QH14, Nghị quyết 98/2023/QH15 và gần đây nhất là Nghị quyết 260/2025/QH15 để bổ sung các cơ chế, chính sách đặc thù.
Thế nhưng, khi chúng ta nhìn thấy một cơ thể rất lớn, một siêu đô thị với diện tích 6.773 km2, dân số khoảng 14 triệu dân và nằm trong top 20 của thế giới, thì những thể chế mà TP.HCM đang khoác lên đã trở nên chật hẹp.
Thực tiễn cho thấy, các cơ chế đặc thù như Nghị quyết 98/2023/QH15 hay Nghị quyết 260/2025/QH15 đã tạo chuyển biến nhất định. Theo ông, Luật Đô thị đặc biệt sẽ giải quyết những điểm nghẽn nào mà các cơ chế trước đây chưa xử lý được?
Các nghị quyết hiện nay thường mang tính chất thí điểm, ngắn hạn, đi vào những vụ việc cụ thể và tính ổn định không cao. Vì vậy, cả Trung ương và TP.HCM đều nhìn thấy cần có một đạo luật để Thành phố phát huy hết tiềm năng và lợi thế của mình.
Sau khi sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, quy mô kinh tế của TP.HCM đã chiếm 1/4 GDP và 1/3 tổng thu ngân sách của cả nước. Quan trọng hơn, Thành phố có nhiều động lực để bứt phá và đóng vai trò là “đầu tàu” kéo các địa phương khác cùng tăng tốc phát triển trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Vì vậy, Thành phố rất cần một thể chế tương thích để đóng góp nhiều hơn cho sự phát triển chung.
Hiện TP.HCM có rất nhiều động lực tăng trưởng mới: có bờ biển dài và đẹp, có tiềm năng phát triển kinh tế biển, năng lượng sạch, du lịch, trung tâm logistics; đặc biệt là các cảng biển lớn như Cảng trung chuyển quốc tế Cái Mép, cảng Cát Lái và tới đây là đầu tư Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ; các khu thương mại tự do tại Cái Mép Hạ, Cần Giờ, Bình Dương, cùng động lực tăng trưởng từ các cụm công nghiệp, khu công nghệ cao tại Thủ Đức.
Tại vùng lõi, TP.HCM là trung tâm thương mại dịch vụ, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, văn hóa, y tế, giáo dục và phát triển du lịch rất mạnh. Để phát huy hết các tiềm năng và sánh vai với các đô thị lớn trên thế giới, Thành phố rất cần một đạo luật tương thích - mà hiện chúng ta tạm gọi là Luật Đô thị đặc biệt - sẽ giúp giải quyết các điểm nghẽn, nhất là có một thể chế ổn định, lâu dài bền vững.
Sắp tới, Quốc hội khóa XVI sẽ xem xét sửa đổi Luật Thủ đô và các cơ quan chức năng TP.HCM có thể tham khảo khi thiết kế cơ chế, chính sách đặc thù để đưa vào Luật Đô thị đặc biệt.
 |
Đô thị đặc biệt TP.HCM rất cần một đạo luật tương thích để có thể phát huy hết các tiềm năng và sánh vai với các đô thị lớn trên thế giới |
Theo ông, những điểm đột phá nào của Luật Thủ đô có thể trở thành gợi ý quan trọng cho TP.HCM trong quá trình thiết kế cơ chế, chính sách đặc thù?
Thực tế, Luật Thủ đô sửa đổi năm 2024 đã có những điểm bứt phá quan trọng. Hà Nội cũng là một đô thị đặc biệt, nên những nội dung về quản lý kinh tế, quản lý nhà nước, hộ tịch, nhân sự, đầu tư, tài nguyên có thể xem xét áp dụng tương đồng cho TP.HCM. Khác biệt chủ yếu là Hà Nội là trung tâm hành chính - chính trị quốc gia, còn lại nhiều nội dung có thể tham khảo.
Thậm chí, nếu Luật Thủ đô chưa bao quát hết những điểm đột phá của Luật Đô thị đặc biệt, thì Hà Nội vẫn có thể tham khảo áp dụng, nhất là trong quy hoạch, quản lý không gian ngầm, không gian tầng cao - tầng thấp, xử phạt hành chính, logistics, quản lý đất đai và tài nguyên môi trường.
Việc phân cấp mạnh để địa phương chủ động quyết định và thực hiện là rất cần thiết trong bối cảnh thế giới nhiều biến động. Có như vậy, TP.HCM và Hà Nội mới phát huy hết tiềm năng để sánh vai với các đô thị lớn trên thế giới.
Tổng Bí thư Tô Lâm đã xác định, thể chế là điểm nghẽn, nên cần chuyển thể chế thành lợi thế cạnh tranh, thành công cụ kiến tạo phát triển và triển khai các cơ chế thử nghiệm như sandbox để phát huy tối đa tiềm năng của hai đô thị đặc biệt.
Luật mới cần giúp TP.HCM quyết nhanh và làm nhanh
Từ yêu cầu phải xây dựng một thể chế tương thích cho siêu đô thị TP.HCM, theo ông, Luật Đô thị đặc biệt cần “đặc biệt” ở những nội dung cốt lõi nào để tạo ra bước đột phá thực sự trong quản trị và phát triển đô thị TP.HCM?
Đã gọi là đô thị đặc biệt, nhất là với quy mô dân số rất đông, thì một trong những điểm cốt lõi là phải đẩy mạnh phân cấp, phân quyền theo hướng “địa phương quyết, địa phương làm”, tức là phân cấp mạnh cho HĐND, UBND và Chủ tịch UBND TP.HCM để chủ động quyết định các vấn đề liên quan đến quản lý dân cư, quản lý nhà nước trên địa bàn, quản lý đô thị.
TP.HCM cần được chủ động trong tổ chức bộ máy, định biên của các cơ quan trực thuộc như phường, xã, các sở, ngành, tùy theo đặc điểm kinh tế để quyết định quy mô tổ chức và nhân sự phù hợp. Tương tự, Thành phố phải được giao hết quyền lực để chủ động thực hiện và triển khai quy hoạch tổng thể, phát triển đô thị, quản lý đầu tư, tài chính ngân sách.
Các mảng như hệ thống hạ tầng đường sắt đô thị, trung tâm tài chính quốc tế, khu thương mại tự do, các thí điểm về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, hay quản lý tài nguyên môi trường, văn hóa xã hội, y tế, giáo dục... đều nên được phân cấp mạnh dạn.
Hiện nay, các cơ chế trong Nghị quyết 98/2023/QH15 hay Nghị quyết 260/2025/QH15 chỉ mang tính thí điểm trong 5 năm và đi vào vụ việc cụ thể. Có những vấn đề vẫn phải mất nhiều thời gian xin ý kiến Chính phủ và các bộ, ngành. Vì vậy, yêu cầu cao nhất của một luật đô thị đặc biệt là thực hiện “phân cấp trọn gói” cho Thành phố để tạo sự chủ động tối đa.
Trong bối cảnh TP.HCM giữ vai trò trung tâm của vùng Đông Nam bộ và liên kết chặt chẽ với Đồng bằng sông Cửu Long, theo ông, Luật Đô thị đặc biệt cần thiết kế cơ chế liên kết vùng ra sao?
Chúng ta đã có quy hoạch quốc gia và quy hoạch vùng, trong đó TP.HCM đóng vai trò là đầu tàu và trung tâm của vùng Đông Nam bộ. Do đó, Luật Đô thị đặc biệt nên dành một nội dung liên quan đến vấn đề liên kết vùng.
Thành phố cần sự chủ động trong phối hợp đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội của vùng để đảm bảo thực thi chung, không phá vỡ quy hoạch vùng. Điều này cực kỳ cần thiết, đặc biệt là trong phát triển hạ tầng giao thông liên kết vùng.
Nếu được thông qua, ông kỳ vọng Luật Đô thị đặc biệt sẽ tác động như thế nào đến môi trường đầu tư, cộng đồng doanh nghiệp và khả năng huy động nguồn lực phát triển đô thị của TP.HCM?
Vấn đề mà tôi kỳ vọng lớn nhất chính là thời gian. Thời gian để đưa ra các quyết định đầu tư, chủ trương đầu tư và triển khai dự án sẽ diễn ra nhanh hơn. Việc này giúp giảm chi phí tuân thủ pháp luật, tạo ra tính chủ động và lợi thế cạnh tranh so với các đô thị lớn trên thế giới. Thay vì phải xin ý kiến nhiều bộ, ngành, việc phân cấp về cho TP.HCM sẽ giúp các dự án đầu tư triển khai nhanh chóng hơn.
Nhưng đi liền với sự chủ động đó, chúng ta bắt buộc phải có cơ chế giám sát quyền lực. Cần tăng cường cơ chế giám sát, hậu kiểm của Quốc hội, HĐND các cấp và của cả hệ thống chính trị để đảm bảo các quyết định luôn đặt lợi ích chung và lợi ích của nhân dân lên trên hết, trước hết.
