Phiên thảo luận toàn thể về Dự án Luật Phát triển đô thị
Thay đổi cách tiếp cận về thí điểm cơ chế, chính sách mới
“Với việc lần đầu tiên trình Dự thảo Luật Phát triển đô thị, Chính phủ đã chuyển tư duy phát triển đô thị từ quản lý hành chính sang kiến tạo không gian phát triển và huy động các nguồn lực cho tăng trưởng. Đây sẽ không chỉ là đạo luật về đô thị, mà còn là một đạo luật mở thêm không gian phát triển cho đất nước”, đại biểu Lã Thanh Tân (Hải Phòng) nhấn mạnh trong phiên thảo luận toàn thể tại Quốc hội vừa qua.
Đại biểu Nguyễn Đại Thắng (Hưng Yên) cũng đánh giá cao tinh thần đổi mới và cách tiếp cận, kiến tạo phát triển của Dự thảo luật với nhiều chính sách có tính đột phá, như đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tăng tính chủ động của chính quyền đô thị, đặc biệt trong tổ chức bộ máy, quản lý biên chế và xây dựng, thực thi chính sách, phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng, phát triển khu thương mại tự do, trung tâm tài chính quốc tế, đẩy mạnh xã hội hóa dịch vụ công, ưu tiên tái định cư tại chỗ và mở rộng quyền tự chủ của chính quyền đô thị.
“Đặc biệt, các quy định tại Điều 3 và Điều 5 về nguyên tắc áp dụng pháp luật có ý nghĩa quan trọng trong tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế, tạo cơ sở để triển khai nhanh hơn các dự án hạ tầng chiến lược và các mô hình phát triển đô thị mới”, ông Thắng nhận xét.
Tuy nhiên, để bảo đảm các cơ chế mới thực sự khả thi, đồng thời giữ vững tính thống nhất của hệ thống pháp luật và yêu cầu kiểm soát quyền lực, theo đại biểu Thắng, Dự thảo cần tiếp tục được hoàn thiện.
Đơn cử, việc giao HĐND thành phố quyết định chính sách thu nhập đối với những người làm việc tại một số cơ quan trung ương trên địa bàn cần được cân nhắc kỹ, vì có thể ảnh hưởng đến tính thống nhất của chế độ công vụ, làm phát sinh vấn đề trách nhiệm ngân sách và tác động đến tính độc lập, khách quan của các cơ quan trung ương đóng trên địa bàn.
Vị đại biểu Hưng Yên đề nghị quy định rõ nguồn kinh phí thực hiện do ngân sách địa phương bảo đảm, không sử dụng ngân sách trung ương, không làm tăng nhiệm vụ chi của ngân sách trung ương và không làm thay đổi chế độ, chính sách chung đối với cán bộ, công chức, viên chức theo quy định của pháp luật.
Đánh giá cao quy định cho phép thành phố được quyết định thí điểm cơ chế, chính sách mới khác với luật, nghị quyết của Quốc hội hoặc đối với những vấn đề chưa được pháp luật quy định, đại biểu Lê Thị Song An (Tây Ninh) nhấn mạnh, đây là một trong những cơ chế rất quan trọng và có thể xem là điểm mở có giá trị của luật.
“Một trong những điểm nghẽn lớn đối với quản trị đô thị hiện nay là thực tiễn phát triển rất nhanh, liên tục xuất hiện những vấn đề mới, mô hình và yêu cầu quản lý mới, trong khi pháp luật chưa có quy định hoặc quy định hiện hành không còn phù hợp. Nếu mỗi vấn đề phát sinh đều phải chờ sửa luật hoặc xây dựng một nghị quyết riêng, thì chính sách có thể chậm hơn rất nhiều so với yêu cầu của thực tiễn”, bà An phân tích thêm.
Tuy nhiên, Dự thảo xác định các nhóm lĩnh vực cụ thể được phép thí điểm. Quy định như vậy, bà An cho rằng, vấn đề có thể dự liệu được hôm nay có thể đưa ngay vào luật nhưng cơ chế thí điểm lại chủ yếu cần cho những vấn đề mới mà tại thời điểm xây dựng luật chưa thể dự báo hết. Do đó, nếu luật tiếp tục liệt kê những lĩnh vực được thí điểm, thì chính danh mục này có thể trở thành giới hạn đối với sự chủ động của thành phố trong tương lai.
Do đó, vị đại biểu Long An đề nghị, thay đổi cách tiếp cận luật theo hướng thay vì cố gắng liệt kê những lĩnh vực được thí điểm, nên xác định rõ những lĩnh vực không được thí điểm để bảo đảm tính phù hợp với nhu cầu quản trị đô thị đặc biệt, những vấn đề còn lại thì cho phép thành phố chủ động đề xuất và quyết định theo các điều kiện, quy trình và cơ chế kiểm soát do luật quy định.
Trao quyền đi liền kiểm soát
Ủng hộ phân quyền triệt để, song nhiều đại biểu nhấn mạnh phải đi đôi với kiểm soát quyền lực và nâng cao vai trò của HĐND.
Theo đại biểu Trịnh Xuân An (Đồng Nai), trong 35 điều về cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển đô thị đặc biệt, có tới 32 điều trực tiếp giao thẩm quyền cho HĐND thành phố. Quan trọng hơn, đây không chỉ là quyền tổ chức thực hiện. HĐND được quyền quyết định, quy định chính sách trên những lĩnh vực rất lớn về tổ chức bộ máy, quy hoạch, trật tự, an toàn, kinh tế biển, năng lượng, y tế, khoa học - công nghệ, thử nghiệm có kiểm soát, tài chính - ngân sách, đầu tư, đất đai, nguồn nhân lực...
“Như vậy, vấn đề không chỉ là số lượng quyền, mà quan trọng hơn là tính chất của quyền được trao. HĐND đang được trao một không gian tự chủ về thể chế rất lớn. Vì vậy, phải thiết kế đồng thời cả năng lực quyết định chính sách và năng lực kiểm soát quyền lực”, ông An nhấn mạnh.
Vị đại biểu Đồng Nai cũng lưu ý nguy cơ phân mảnh pháp luật khi nhiều địa phương được quyền ban hành các chính sách khác nhau. Vì vậy, luật phải xác định rõ ranh giới của quyền được quy định khác pháp luật chung và cơ chế kiểm tra, giám sát tương ứng.
Thay mặt Ban Soạn thảo báo cáo giải trình, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, cơ chế kiểm soát quyền lực tại Dự thảo luật được thiết kế theo mô hình phân quyền triệt để gắn với kiểm soát đa tầng và đáp ứng đúng yêu cầu “có van, có khóa”.
“Dự thảo luật xác định những ‘giới hạn đỏ’ ngay tại Điều 3, Điều 4 nhằm ổn định vĩ mô, tức là phân quyền không được ảnh hưởng tới ổn định kinh tế vĩ mô, an toàn tài chính quốc gia, tôn trọng quy luật thị trường. Mọi cơ chế đặc thù đều loại trừ các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, đối ngoại, tôn giáo”, ông Tùng nhấn mạnh.
Với “khóa quyền lực” trong xây dựng thể chế, Bộ trưởng Tư pháp nhấn mạnh, dù ở đô thị đặc biệt như TP.HCM được ban hành văn bản quy định khác quy định của Trung ương, vẫn phải tuân thủ quy trình chặt chẽ về đánh giá tác động, tham vấn ý kiến các bộ, ngành, báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chính phủ trong thời hạn 7 ngày kể từ ngày ban hành. Bên cạnh đó, Thủ tướng Chính phủ có quyền đình chỉ, bãi bỏ văn bản của thành phố nếu trái pháp luật hay xâm phạm lợi ích quốc gia.
“Trong cơ chế thí điểm sandbox, Dự thảo luật thiết kế ‘khóa’ về thời gian, tối đa là 5 năm và gia hạn không quá 5 năm. UBND thành phố phải tạm dừng ngay nếu việc thí điểm gây ra tác động tiêu cực”, ông Tùng nêu rõ.
Theo nghị trình, Luật Phát triển đô thị sẽ được Quốc hội bấm nút thông qua vào chiều 24/8 - ngày cuối của Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất.
Tránh dàn trải và phân tán nguồn lực
Tại phiên thảo luận, một số ý kiến đại biểu đề nghị quy định theo hướng thành phố chưa là đô thị đặc biệt thì được áp dụng cơ chế chính sách vượt trội quy định cho đô thị đặc biệt mà không cần giao Chính phủ quy định. Hồi âm vấn đề này, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng khẳng định, quy định tại Dự thảo giúp kiểm soát tình trạng các địa phương chạy đua ưu đãi dẫn đến cạnh tranh không lành mạnh, phân tán nguồn lực quốc gia và làm xói mòn ý nghĩa của các cơ chế đặc thù.
“Cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục hoàn thiện quy định này, nhất là các nguyên tắc và giới hạn làm cơ sở để Chính phủ quyết định áp dụng chính sách đặc thù cho các địa phương bảo đảm chặt chẽ”, ông Tùng cho hay.
