Tăng trưởng vẫn còn, nhưng cuộc chơi đã đổi luật
Trong nhiều năm, tài chính thay thế được xem là phần còn lại của hệ sinh thái tín dụng tiêu dùng, phục vụ nhóm khách hàng khó tiếp cận vốn ngân hàng hoặc công ty tài chính truyền thống. Tuy nhiên, theo đánh giá của FiinGroup, vai trò của khu vực này đang thay đổi nhanh chóng khi trở thành một cấu phần ngày càng rõ nét trong bức tranh tín dụng tiêu dùng Việt Nam.
Thị trường hiện được hình thành bởi bốn nhóm mô hình chính gồm dịch vụ cầm đồ, cho vay ngắn hạn (payday loan), mua trước trả sau (BNPL) và cho vay ngang hàng (P2P lending). Dù khác biệt về phương thức vận hành, điểm chung của các mô hình này là đáp ứng nhu cầu vay khoản nhỏ, giải ngân nhanh và phục vụ nhóm khách hàng chưa được hệ thống tín dụng truyền thống bao phủ đầy đủ.
Theo ước tính của FiinGroup, tổng dư nợ thị trường cho vay thay thế hiện đạt khoảng 283 nghìn tỷ đồng. Trong giai đoạn 2021-2025, doanh thu toàn ngành tăng trưởng kép khoảng 22,5% mỗi năm, cho thấy nhu cầu tín dụng ngoài ngân hàng vẫn duy trì ở mức cao. Tuy nhiên, điều đáng chú ý không nằm ở tốc độ tăng trưởng, mà ở sự phân hóa ngày càng mạnh giữa các mô hình kinh doanh.
FiinGroup cho rằng thị trường đang bước vào giai đoạn sàng lọc, khi lợi thế không còn thuộc về những doanh nghiệp mở rộng nhanh nhất mà thuộc về những mô hình có khung vận hành minh bạch hơn, khả năng kiểm soát rủi ro tốt hơn và nền tảng pháp lý rõ ràng hơn.
| |
Trong bối cảnh đó, dịch vụ cầm đồ nổi lên là phân khúc dẫn dắt thị trường. Theo báo cáo, cầm đồ hiện chiếm khoảng 67,9% doanh thu của toàn ngành tài chính thay thế, bỏ xa các mô hình còn lại. Không chỉ vậy, đây cũng là mô hình hiếm hoi đang sở hữu hành lang pháp lý tương đối rõ ràng so với payday loan hay BNPL.
Xu hướng tăng trưởng hiện nay cũng cho thấy dòng vốn và cơ hội thị trường đang dịch chuyển dần về các mô hình có khả năng chuyển hóa dư nợ thành lợi nhuận rõ ràng hơn, thay vì chỉ dựa trên tăng trưởng quy mô khách hàng.
Một ví dụ khác của quá trình tái cấu trúc là thị trường BNPL. Nếu trước đây sân chơi thuộc về các startup chuyên biệt, thì hiện nay động lực phát triển đang chuyển sang các mô hình hợp tác giữa tổ chức tài chính, ví điện tử, nền tảng thương mại điện tử và hệ sinh thái tiêu dùng số. Theo FiinGroup, BNPL đang dần trở thành một tính năng tín dụng được tích hợp trong hệ sinh thái tiêu dùng thay vì một mô hình kinh doanh độc lập như trước.
Điều đó cho thấy thị trường đang trưởng thành hơn, đồng thời phản ánh yêu cầu ngày càng cao về vốn, dữ liệu khách hàng và năng lực quản trị rủi ro.
Từ cuộc đua mở rộng quy mô sang cuộc đua hiệu quả
Nếu giai đoạn trước là câu chuyện mở rộng mạng lưới và tăng trưởng dư nợ, thì giai đoạn hiện nay đang chứng kiến sự chuyển dịch sang cuộc đua về hiệu quả vận hành và khả năng sinh lời.
Báo cáo của FiinGroup dành nhiều dung lượng để mô tả sự nổi lên của các chuỗi cầm đồ thế hệ mới. Trong khi số lượng cơ sở cầm đồ truyền thống liên tục thu hẹp dưới tác động của quá trình rà soát tín dụng đen và tái cấu trúc thị trường, các chuỗi hiện đại đang mở rộng nhanh chóng.
Đáng chú ý, quy mô dư nợ toàn thị trường cầm đồ được FiinGroup ước tính đã tăng từ khoảng 3,5 tỷ USD trước đại dịch lên khoảng 10,3 tỷ USD vào năm 2025, tức gần gấp ba lần chỉ sau vài năm.
Sự thay đổi này không chỉ phản ánh nhu cầu thị trường mà còn cho thấy quá trình chuyên nghiệp hóa của ngành. Các chuỗi cầm đồ thế hệ mới đang dần thay thế mô hình kinh doanh nhỏ lẻ bằng hệ thống vận hành tập trung, công nghệ hóa quy trình thẩm định và quản trị rủi ro bài bản hơn.
Theo FiinGroup, sự xuất hiện của những doanh nghiệp dẫn đầu cho thấy thị trường không còn đơn thuần là câu chuyện tăng trưởng nhu cầu, mà đang bước sang giai đoạn cạnh tranh bằng thương hiệu, hiệu quả vận hành và chất lượng tài sản.
Xu hướng tương tự cũng xuất hiện ở cấp độ toàn ngành. Thay vì tăng trưởng bằng mọi giá, các doanh nghiệp ngày càng phải chứng minh khả năng quản lý rủi ro, duy trì chất lượng danh mục và tạo lợi nhuận bền vững. Đây cũng là yếu tố quyết định mức độ phân hóa trong giai đoạn tới.
FiinGroup nhận định triển vọng tăng trưởng của thị trường tài chính thay thế đến năm 2030 vẫn tích cực, nhưng sẽ phụ thuộc lớn vào môi trường pháp lý, sức cầu tiêu dùng và năng lực vận hành của từng doanh nghiệp. Trong kịch bản cơ sở, thị trường có thể duy trì tốc độ tăng trưởng kép khoảng 17-20% mỗi năm. Tuy nhiên, tốc độ mở rộng sẽ không còn đồng đều giữa các mô hình như trước.
Nói cách khác, ngành tài chính thay thế tại Việt Nam đang bước vào một chu kỳ phát triển mới. Nếu giai đoạn trước là cuộc đua mở rộng quy mô và khai phá nhu cầu thị trường, thì giai đoạn hiện nay là cuộc đua về chuẩn hóa, hiệu quả và năng lực quản trị. Trong bức tranh đó, những mô hình minh bạch hơn, có hành lang pháp lý rõ ràng hơn và khả năng kiểm soát rủi ro tốt hơn nhiều khả năng sẽ trở thành những người dẫn dắt tăng trưởng của thị trường trong những năm tới.