SAF và bài toán mở thị trường hàng không xanh tại ASEAN

Bài toán con gà - quả trứng

Tại tọa đàm “Chính sách và cơ chế triển khai SAF” trong khuôn khổ hội thảo quốc tế "Nhiên liệu hàng không bền vững (SAF): Khung chính sách và phát triển thị trường tại ASEAN" được Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng và Trung tâm Nhiên liệu xanh toàn cầu (GCGF) phối hợp tổ chức ngày 25/6, các chuyên gia cho rằng việc phát triển SAF là yêu cầu tất yếu nếu ngành hàng không muốn đáp ứng các cam kết giảm phát thải toàn cầu. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay là thị trường SAF vẫn đang đối mặt với bài toán "con gà - quả trứng".

Theo ông Christopher Tan, Giám đốc Văn phòng Phát triển bền vững thuộc Cục Hàng không Singapore (CAAS), doanh nghiệp khó mạnh dạn đầu tư sản xuất nếu nhu cầu thị trường chưa đủ rõ ràng, trong khi các hãng hàng không cũng khó mở rộng sử dụng SAF nếu nguồn cung chưa ổn định và giá thành còn cao.

"SAF cần một thị trường đủ lớn, nhưng đồng thời cũng cần năng lực sản xuất đủ mạnh để đáp ứng nhu cầu đó", ông Christopher Tan nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia, để tháo gỡ nút thắt này, ASEAN cần xây dựng các chính sách có tính tương đồng, tăng cường chia sẻ lợi thế giữa các quốc gia trong chuỗi giá trị SAF, từ nguồn nguyên liệu, công nghệ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm. Bên cạnh đó, việc chia sẻ dữ liệu, kinh nghiệm và phối hợp nghiên cứu cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành thị trường khu vực.

Việt Nam từng bước hoàn thiện nền tảng

Ông Đỗ Hồng Cẩm, Phó Cục trưởng Cục Hàng không Việt Nam cho biết, ngành hàng không dân dụng Việt Nam hiện tuân thủ các cơ chế chung của Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO) và đang trong lộ trình chuyển từ tự nguyện sang bắt buộc thực hiện cơ chế giảm phát thải CORSIA.

Việt Nam đã có những bước đi ban đầu trong sử dụng SAF thông qua các chuyến bay thử nghiệm của các hãng hàng không trong nước, cùng sự tham gia của doanh nghiệp nhiên liệu vào hoạt động phối trộn, tiếp nhận, lưu trữ và cung ứng SAF trên hạ tầng hiện hữu.

Theo ông Cẩm, Việt Nam đang ưu tiên xây dựng các điều kiện nền tảng trước khi xem xét áp dụng các yêu cầu bắt buộc về sử dụng SAF. Trọng tâm là hoàn thiện khung pháp lý, tiêu chuẩn kỹ thuật, hệ thống kiểm kê và giám sát phát thải khí nhà kính; phát triển hạ tầng cung ứng; thúc đẩy năng lực sản xuất trong nước; đồng thời nghiên cứu các cơ chế hỗ trợ tài chính và thị trường carbon.

Một lợi thế đáng chú ý của Việt Nam là nguồn nguyên liệu từ nông nghiệp, phụ phẩm chế biến nông sản và thủy sản, có thể trở thành đầu vào quan trọng cho sản xuất SAF trong tương lai.

"Dù các chuyến bay thương mại sử dụng SAF hiện mới ở quy mô nhỏ, Việt Nam đã thiết lập được những nền tảng pháp lý và kỹ thuật cần thiết để từng bước mở rộng sản xuất và sử dụng SAF trong thời gian tới", ông Cẩm cho biết.

Câu chuyện phát triển SAF tại khu vực ASEAN

Bên cạnh Việt Nam, nhiều quốc gia ASEAN cũng đang đẩy nhanh lộ trình phát triển SAF.

Tại Singapore, ông Christopher Tan cho biết, Singapore đặt mục tiêu sử dụng SAF ở mức 1% từ năm 2027, qua đó tạo tín hiệu thị trường để khuyến khích đầu tư vào sản xuất và phát triển chuỗi cung ứng SAF với chi phí hợp lý và khả năng chống chịu tốt hơn. Mục tiêu này dự kiến sẽ tăng lên 3–5% vào năm 2030, tùy thuộc vào diễn biến của thị trường toàn cầu và mức độ sẵn có của nguồn cung SAF.

Trong bối cảnh giá SAF còn biến động mạnh do đây là thị trường mới, CAAS áp dụng cơ chế khung chi phí cố định nhằm đảm bảo tính ổn định cho người sử dụng dịch vụ hàng không.

Song song với cơ chế phụ phí, Singapore đã thành lập Công ty Nhiên liệu Hàng không Bền vững Singapore (SAFCo) làm đơn vị mua SAF tập trung, nhằm thực hiện mục tiêu quốc gia về sử dụng SAF.

Tại Indonesia, ông Sayuta Senobua, Trưởng Ban Môi trường, Tổng cục Hàng không Indonesia - cho biết, Indonesia có chiến lược phát triển SAF riêng, trong đó tập trung cân bằng giữa cơ hội phát triển thị trường và các ưu tiên chiến lược quốc gia. Theo ông, Indonesia sở hữu thị trường hàng không tăng trưởng nhanh cùng nguồn nguyên liệu thô phong phú như phụ phẩm nông nghiệp và sinh khối, qua đó có tiềm năng lớn để phát triển SAF. Tuy nhiên, quốc gia này cũng cần bảo đảm an ninh năng lượng trong dài hạn.

Ông Senobua nhấn mạnh một bài học quan trọng là việc có sẵn nguyên liệu thô không đồng nghĩa với việc có thể dễ dàng sản xuất SAF. Quá trình phát triển phải bảo đảm tính bền vững, tránh cạnh tranh với các ngành kinh tế khác cũng sử dụng cùng nguồn nguyên liệu.

Hiện tỷ lệ phối trộn SAF của Indonesia mới ở mức khoảng 1%, song quốc gia này đặt mục tiêu nâng lên khoảng 50% vào năm 2060.

Indonesia cũng đã tiến hành đánh giá toàn diện tiềm năng nguồn nguyên liệu thô trong nước nhằm xây dựng các chính sách phù hợp, qua đó hỗ trợ phát triển công nghệ và thúc đẩy tăng trưởng bền vững.

Tại Malaysia, ông Chung Yi Fan - Giám đốc cấp cao về Phát triển bền vững, Cục Hàng không Malaysia - cho biết, hiện Malaysia đã bắt đầu xây dựng cơ sở sản xuất SAF quy mô lớn gần biên giới Singapore, đánh dấu bước tiến quan trọng trong quá trình thương mại hóa ngành công nghiệp này. Dự kiến trong vòng hai năm tới, một nhà máy mới sẽ tiếp tục đi vào hoạt động, góp phần nâng cao đáng kể năng lực sản xuất SAF của quốc gia. Malaysia tiếp tục tận dụng nguồn sinh khối sẵn có để sản xuất SAF. Các nhà máy được thiết kế linh hoạt, có khả năng tiếp nhận nhiều loại nguyên liệu khác nhau.

Malaysia đã ban hành Lộ trình Hàng không Bền vững quốc gia và đang xây dựng Chiến lược SAF quốc gia, coi đây là nền tảng quan trọng để định hướng phát triển hàng không xanh, đồng thời nghiên cứu lộ trình áp dụng tỷ lệ pha trộn SAF trong nhiên liệu hàng không.

Tại Thái Lan, bà Paramita Uthasin - Trưởng phòng Phát triển và Xúc tiến ngành hàng không, Cục Hàng không Thái Lan - cho biết, SAF không còn là một lựa chọn mà trở thành yêu cầu tất yếu để Thái Lan thực hiện các cam kết quốc tế về giảm phát thải. Để hiện thực hóa mục tiêu này, Thái Lan đã xây dựng khuôn khổ triển khai SAF theo các giai đoạn.

Trong thời gian tới, Cục Hàng không Thái Lan sẽ tiếp tục hợp tác với các đối tác trong và ngoài nước, hỗ trợ xây dựng chính sách SAF, phát triển các cơ chế thúc đẩy triển khai, đồng thời hoàn thiện lộ trình giảm phát thải carbon dài hạn cho ngành hàng không.

Các chuyên gia nhấn mạnh, phát triển SAF không chỉ là câu chuyện riêng lẻ của từng quốc gia mà cần được nhìn nhận ở quy mô khu vực, bởi mỗi thành viên ASEAN đang nắm giữ những lợi thế khác nhau trong chuỗi giá trị, từ nguyên liệu, sản xuất, công nghệ đến nhu cầu tiêu thụ.

ASEAN cần một thị trường SAF chung để tối ưu chuỗi cung ứng khu vực. Theo các chuyên gia, thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở xây dựng chính sách mà còn ở khả năng phối hợp giữa các quốc gia ASEAN trong nghiên cứu công nghệ, nâng cao năng lực sản xuất và hình thành thị trường SAF đủ lớn.

Việc hợp tác khu vực được kỳ vọng sẽ giúp ASEAN tận dụng tốt hơn lợi thế của từng thành viên, đồng thời tạo động lực thúc đẩy ngành hàng không xanh phát triển.

Hải Minh