Một hệ thống quản lý thuế hiện đại phải bảo đảm cơ chế giải quyết tranh chấp công bằng, minh bạch và độc lập với chức năng kiểm tra, cưỡng chế thuế
Bất cập trong thiết kế cơ chế giải quyết khiếu nại thuế
Quyền khiếu nại là một trong những quyền cơ bản của người nộp thuế, giữ vai trò then chốt trong việc kiểm soát quyền lực hành chính thuế và bảo đảm sự cân bằng lợi ích giữa Nhà nước và người nộp thuế. Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh cải cách, hiện đại hóa quản lý thuế và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, cơ chế giải quyết khiếu nại thuế không chỉ là vấn đề pháp lý nội bộ, mà còn là một tiêu chí để đánh giá năng lực quản trị thuế quốc gia.
Luật Khiếu nại năm 2011 và năm 2025 khẳng định, khiếu nại là quyền của cơ quan, tổ chức, cá nhân và yêu cầu việc giải quyết khiếu nại phải bảo đảm khách quan, đúng pháp luật và kịp thời. Luật Quản lý thuế năm 2019 và năm 2025 tiếp tục ghi nhận quyền khiếu nại, khởi kiện của người nộp thuế, đồng thời giao thẩm quyền giải quyết khiếu nại lần đầu cho người đứng đầu cơ quan thuế - cũng chính là cơ quan tiến hành kiểm tra thuế.
Đáng lưu ý, Luật Quản lý thuế không quy định cứng đơn vị chuyên môn nào phải thực hiện việc tham mưu giải quyết khiếu nại, qua đó để ngỏ khả năng tổ chức bộ máy theo hướng phù hợp với yêu cầu bảo đảm tính khách quan.
Thực tiễn cho thấy, phần lớn khiếu nại thuế phát sinh từ các quyết định xử lý vi phạm hành chính về thuế sau kiểm tra. Tuy nhiên, trong mô hình tổ chức hiện hành, chức năng kiểm tra thuế và chức năng tham mưu giải quyết khiếu nại chưa được tách bạch rõ ràng. Việc cùng một đơn vị hoặc cùng một nhóm cán bộ vừa tham gia kiểm tra, vừa tham gia quá trình xem xét khiếu nại đối với chính kết quả kiểm tra đó đã tạo ra xung đột lợi ích mang tính cơ cấu.
Bất cập này không bắt nguồn từ năng lực hay đạo đức công vụ của đội ngũ cán bộ, mà xuất phát từ chính thiết kế thể chế. Hệ quả là việc giải quyết khiếu nại lần đầu có xu hướng trở thành một thủ tục mang tính hình thức, chưa thực sự đóng vai trò là cơ chế xem xét lại độc lập nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người nộp thuế.
Về mặt lý luận, kiểm tra thuế là hoạt động quản lý mang tính quyền lực hành chính, trong khi giải quyết khiếu nại là hoạt động mang tính tài phán hành chính đặc thù, nhằm kiểm soát và giới hạn quyền lực đó. Việc không tách bạch hai chức năng này làm suy giảm tính khách quan và hiệu lực thực chất của cơ chế bảo vệ quyền của người nộp thuế.
Chuẩn mực OECD, tiêu chí TADAT và kinh nghiệm quốc tế
Việc cùng một đơn vị hoặc cùng một nhóm cán bộ vừa tham gia kiểm tra, vừa tham gia quá trình xem xét khiếu nại đối với chính kết quả kiểm tra đó đã tạo ra xung đột lợi ích mang tính cơ cấu.
Theo OECD, một hệ thống quản lý thuế hiện đại phải bảo đảm cơ chế giải quyết tranh chấp công bằng, minh bạch và độc lập với chức năng kiểm tra, cưỡng chế thuế. OECD nhấn mạnh các nguyên tắc “functional separation” - tách biệt chức năng và “independent review” - xem xét lại một cách độc lập.
Khung đánh giá TADAT cũng xác định rõ các tiêu chí liên quan đến giải quyết tranh chấp thuế, trong đó trọng tâm là: sự tồn tại của cơ chế giải quyết tranh chấp độc lập; khả năng tiếp cận dễ dàng của người nộp thuế; thời hạn giải quyết hợp lý; tính minh bạch và nhất quán của các quyết định.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, tại Nhật Bản, cơ chế giải quyết khiếu nại thuế được thực hiện bởi Hội đồng Tài phán thuế quốc gia (National Tax Tribunal), hoạt động độc lập với cơ quan kiểm tra thuế. Tại Hàn Quốc, Ủy ban Phúc tra thuế (Tax Tribunal) là một thiết chế độc lập, có thẩm quyền rộng trong việc xem xét lại các quyết định thuế. Tại Mỹ, cơ chế Appeals Office thuộc Sở Thuế vụ (IRS) được tổ chức độc lập với bộ phận kiểm tra, nhằm bảo đảm việc xem xét lại mang tính khách quan trước khi tranh chấp được đưa ra tòa án.
Từ các phân tích trên, có thể xác định những tiêu chí cốt lõi đối với đơn vị tham mưu giải quyết khiếu nại thuế, bao gồm: không tham gia hoạt động kiểm tra, thanh tra; có năng lực chuyên sâu về pháp luật; có vị trí tổ chức bảo đảm tính độc lập tương đối; có khả năng thực hiện chức năng kiểm soát tính hợp pháp của các quyết định hành chính.
Trên cơ sở thực tiễn và kinh nghiệm quốc tế, Việt Nam có thể tổ chức lại cơ chế giải quyết khiếu nại thuế theo hướng: tách bạch rõ ràng giữa chức năng kiểm tra thuế và chức năng giải quyết khiếu nại; lựa chọn đơn vị có chức năng pháp lý làm đầu mối tham mưu giải quyết khiếu nại; thiết lập quy trình loại trừ cán bộ đã tham gia kiểm tra khỏi việc giải quyết khiếu nại cùng một vụ việc; đồng thời từng bước nghiên cứu mô hình thiết chế tài phán thuế bán tư pháp phù hợp với điều kiện Việt Nam.
Hoàn thiện cơ chế giải quyết khiếu nại thuế là yêu cầu tất yếu trong tiến trình xây dựng hệ thống thuế hiện đại, minh bạch và công bằng. Một thiết kế thể chế hợp lý, phù hợp với chuẩn mực OECD và các tiêu chí TADAT không chỉ góp phần bảo vệ tốt hơn quyền của người nộp thuế, mà còn nâng cao uy tín và vị thế của Việt Nam trong các đánh giá quốc tế về quản trị thuế.
Cần có cơ chế giải quyết khiếu nại phù hợp với thông lệ quốc tế
Trên cơ sở rà soát Luật Khiếu nại, Luật Quản lý thuế và các quy định về chức năng, nhiệm vụ của cơ quan thuế cho thấy, cơ chế giải quyết khiếu nại trong lĩnh vực thuế hiện nay đang tồn tại những bất cập về mặt cấu trúc, làm suy giảm hiệu lực thực chất của quyền khiếu nại của người nộp thuế.
Trên nền tảng các chuẩn mực của OECD, tiêu chí đánh giá của TADAT và kinh nghiệm quốc tế (Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ), Việt Nam cần xây dựng cơ chế giải quyết khiếu nại theo hướng khách quan, khoa học và phù hợp với thông lệ quốc tế, nhằm tránh nguy cơ bị đánh giá thấp trong các kỳ đánh giá quốc tế trong tương lai.
