Rơi từ đỉnh lịch sử xuống thị trường gấu
Nửa đầu năm 2026, chứng khoán Hàn Quốc là một trong những thị trường tăng trưởng mạnh nhất thế giới, được dẫn dắt bởi kỳ vọng vào chu kỳ bùng nổ của chip nhớ phục vụ AI. Samsung Electronics và SK Hynix chiếm khoảng 50 - 55% vốn hóa chỉ số KOSPI, trở thành động lực chính của đà tăng, lên tới đỉnh điểm vào giữa tháng 6, khi KOSPI lần đầu tiên vượt mốc 9.000 điểm và tiếp tục leo lên vùng đỉnh lịch sử trên 9.300 điểm.
 |
Ngay sau đó, thị trường đảo chiều với tốc độ hiếm thấy. Ngày 23/6, KOSPI lao dốc tới 9,99% trong một phiên, buộc Sở Giao dịch Chứng khoán Hàn Quốc (KRX) phải kích hoạt cơ chế ngắt mạch (circuit breaker) tạm dừng giao dịch. Trong tháng 7, căng thẳng địa chính trị và việc Ngân hàng Trung ương Hàn Quốc (BoK) tăng lãi suất khiến KOSPI nhiều lần giảm mạnh, cuối tháng có hai phiên liên tiếp 28-29/7 đều phải kích hoạt cơ chế ngắt mạch trên cả sàn KOSPI và Kosdaq; chỉ số KOSPI đóng cửa phiên 29/7 ở mức 5.663,24 điểm. Tính từ đỉnh, chỉ số đã mất gần 40% giá trị; riêng tháng 7, mức giảm vượt 30%, cao hơn cả biên độ giảm theo tháng trong khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997.
Đáng chú ý, số lần kích hoạt cơ chế ngắt mạch trong nửa đầu năm 2026 đã chiếm hơn một nửa tổng số lần trong toàn bộ lịch sử thị trường chứng khoán Hàn Quốc. Đây là chỉ dấu cho thấy mức độ bất thường của đợt biến động này. Sau đó, thị trường xuất hiện một số nhịp hồi phục kỹ thuật (KOSPI từng trở lại trên 6.500 điểm cuối tháng 7), nhưng nhìn chung vẫn biến động mạnh và chưa lấy lại trạng thái ổn định.
Ngòi nổ và căn nguyên
Ngòi nổ trực tiếp cho đợt bán tháo là quyết định tăng lãi suất điều hành thêm 0,25 điểm phần trăm lên 2,75% của BoK vào ngày 16/7 - lần tăng đầu tiên trong hơn ba năm. Theo BoK, lợi nhuận bùng nổ của ngành bán dẫn đã lan sang tiền lương, chi tiêu hộ gia đình và đầu tư trong nước, làm gia tăng nguy cơ lạm phát; CPI tháng 6 tăng 3,2% so với cùng kỳ, mức cao nhất kể từ cuối năm 2023, trong khi đồng Won vẫn mất giá đáng kể so với USD dù cán cân vãng lai thặng dư.
Động thái thắt chặt tiền tệ diễn ra đúng thời điểm thị trường tăng nóng, trở thành chất xúc tác khiến tâm lý nhà đầu tư đảo chiều. Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, nguyên nhân cốt lõi không nằm ở cú sốc kinh tế hệ thống, mà ở chính cấu trúc nội tại của thị trường.
Trước hết là mức độ tập trung quá lớn: Samsung Electronics và SK Hynix chiếm tỷ trọng áp đảo trong KOSPI, khiến diễn biến chỉ số phụ thuộc lớn vào kỳ vọng đối với “siêu chu kỳ AI”. Ngay cả khi SK Hynix công bố lợi nhuận quý tăng vọt, cổ phiếu này vẫn giảm sâu do nhà đầu tư thất vọng về kế hoạch tăng lợi ích cổ đông và lo ngại về tính bền vững của nhu cầu bộ nhớ AI trong dài hạn. Điều này cho thấy kỳ vọng đã phản ánh quá đà vào giá cổ phiếu.
Bên cạnh đó, căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông, nhất là nguy cơ gián đoạn vận chuyển dầu qua eo biển Hormuz, đẩy giá dầu tăng và làm dấy lên lo ngại lạm phát nhập khẩu đối với nền kinh tế phụ thuộc lớn vào năng lượng nhập khẩu như Hàn Quốc. Sự thận trọng lan rộng của giới đầu tư toàn cầu với nhóm cổ phiếu bán dẫn được phản ánh qua các đợt bán tháo chip tại Mỹ và những nghi ngờ về khả năng thu hồi vốn của các khoản đầu tư hạ tầng AI quy mô lớn cũng góp phần khuếch đại đà giảm tại thị trường Hàn Quốc.
Đòn bẩy kép và vòng xoáy bán giải chấp
Điều khiến đợt điều chỉnh lần này trở nên đặc biệt nghiêm trọng so với các chu kỳ giảm giá trước đây của KOSPI là vai trò của đòn bẩy tài chính, được khuếch đại qua hai lớp.
Lớp thứ nhất là dư nợ giao dịch ký quỹ (margin) thông thường. Trong giai đoạn thị trường tăng nóng, nhiều nhà đầu tư cá nhân vay vốn từ công ty chứng khoán để mua cổ phiếu Samsung Electronics và SK Hynix, đẩy dư nợ margin toàn thị trường lên mức kỷ lục. Theo ước tính của HSBC, tổng dư nợ ký quỹ vào khoảng 23 tỷ USD tại thời điểm giữa tháng 7/2026.
 |
Lớp thứ hai, được xem là nhân tố mới gây tranh cãi nhiều nhất, là các quỹ ETF sử dụng đòn bẩy trên một cổ phiếu duy nhất (single-stock leveraged ETF), được giới thiệu từ tháng 5/2026 và mang lại mức sinh lời gấp đôi biến động hàng ngày của cổ phiếu Samsung hoặc SK Hynix. Do phải tái cân bằng danh mục hàng ngày, các ETF này khuếch đại cả chiều tăng lẫn chiều giảm của giá cổ phiếu. Một ETF đòn bẩy dựa trên SK Hynix niêm yết tại Hồng Kông (Trung Quốc) từng tăng quy mô tài sản hơn 20 lần từ đầu năm, cho thấy dòng vốn đầu cơ đã đủ lớn để tác động ngược trở lại giá cổ phiếu cơ sở. Khi giá cổ phiếu giảm, tài sản thế chấp của nhà đầu tư sử dụng margin sụt giảm theo, kích hoạt các lệnh gọi bổ sung ký quỹ hàng loạt; đồng thời các ETF đòn bẩy phải bán ra để cân bằng lại tỷ lệ, tạo thêm áp lực cung.
Hai lớp đòn bẩy cộng hưởng, biến một đợt điều chỉnh cục bộ ở nhóm cổ phiếu công nghệ thành vòng xoáy bán giải chấp lan rộng. Nhà đầu tư buộc phải bán cả những cổ phiếu có thanh khoản tốt ở các nhóm ngành khác để đáp ứng yêu cầu bổ sung ký quỹ, khiến áp lực giảm giá lan sang tài chính, bất động sản và hàng tiêu dùng.
Hệ lụy với nhà đầu tư và thị trường
Theo ước tính của bộ phận giao dịch Goldman Sachs, tính đến giữa tháng 7, hơn 1,2 triệu tài khoản giao dịch đòn bẩy của nhà đầu tư cá nhân Hàn Quốc đã nhận yêu cầu bổ sung ký quỹ, trong đó khoảng 320.000-360.000 tài khoản đã bị bán giải chấp hoàn toàn. Đây là tỷ lệ đủ lớn để ảnh hưởng tới bảng cân đối tài sản của nhiều hộ gia đình, không còn là câu chuyện riêng của thị trường vốn.
Phản ứng xã hội vì vậy cũng trở nên gay gắt. Cuối tháng 7, hàng ngàn nhà đầu tư cá nhân kêu gọi Quốc hội Hàn Quốc hủy niêm yết các sản phẩm ETF đòn bẩy đơn cổ phiếu. Cùng lúc, làn sóng rút vốn của khối ngoại gây thêm áp lực lên đồng Won, có thời điểm khiến đồng nội tệ Hàn Quốc rơi về vùng thấp nhất kể từ khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008.
Trước áp lực này, giới chức quản lý tài chính Hàn Quốc phản ứng khá nhanh. Ủy ban Dịch vụ Tài chính (FSC) tạm dừng cấp phép các ETF đòn bẩy mới dựa trên một cổ phiếu, cấm quảng bá các sản phẩm này, đồng thời nâng mức ký quỹ tối thiểu đối với nhà đầu tư mới lên 30 triệu Won (khoảng 20.000 USD), gấp ba lần trước đây và chỉ chấp nhận ký quỹ bằng tiền mặt kể từ đầu tháng 8/2026. Các biện pháp này nhằm hạ nhiệt rủi ro hệ thống, tránh gây thêm hoảng loạn trên thị trường.
Bài học đối với thị trường chứng khoán Việt Nam
Diễn biến tại Hàn Quốc, dù xuất phát từ bối cảnh và quy mô thị trường khác biệt với Việt Nam, vẫn gợi mở một số vấn đề đáng tham khảo trong quá trình hoàn thiện khung khổ pháp lý cho thị trường chứng khoán trong nước, nhất là khi Việt Nam đang chuẩn bị được nâng hạng thị trường và từng bước mở rộng các sản phẩm tài chính phái sinh.
Trước hết, đối với các sản phẩm ETF có sử dụng đòn bẩy hoặc gắn với một cổ phiếu đơn lẻ, cơ quan quản lý có thể siết chặt thẩm định và giám sát ngay từ khâu cấp phép. Bên cạnh đó, việc kiểm soát rủi ro tập trung ở cấp độ chỉ số cũng là vấn đề cần được quan tâm: kinh nghiệm của KOSPI cho thấy, khi một vài mã cổ phiếu chiếm tỷ trọng quá lớn, độ ổn định của toàn thị trường sẽ phụ thuộc đáng kể vào riêng nhóm cổ phiếu đó.
Tại Việt Nam, VN-Index hiện cũng có mức độ tập trung tương đối lớn vào một số nhóm ngành như ngân hàng, bất động sản, là yếu tố cần tiếp tục được theo dõi trong quá trình đa dạng hóa cơ cấu hàng hóa niêm yết.
Cùng với đó, công tác giám sát dư nợ giao dịch ký quỹ, minh bạch hóa thông tin về dòng vốn nhà đầu tư nước ngoài và giáo dục tài chính cho nhà đầu tư cá nhân về bản chất, rủi ro của các công cụ đòn bẩy cũng cần tiếp tục được chú trọng, nhằm hạn chế tâm lý đầu tư theo phong trào khi thiếu đánh giá đầy đủ về khả năng chịu đựng rủi ro.
Cuối cùng, việc vận hành hiệu quả các cơ chế ổn định thị trường, như ngưỡng ngắt mạch giao dịch và công bố thông tin kịp thời trong giai đoạn biến động mạnh, cũng là nền tảng để thị trường hấp thụ các cú sốc mà không dẫn tới bán tháo mang tính hoảng loạn trên diện rộng.
Sự sụt giảm mạnh của KOSPI năm 2026 không phải là bằng chứng cho thấy chu kỳ tăng trưởng của ngành bán dẫn và trí tuệ nhân tạo đã kết thúc; nhiều tổ chức tài chính quốc tế vẫn đánh giá cao triển vọng dài hạn của lĩnh vực này. Diễn biến tại Hàn Quốc phản ánh ranh giới mong manh giữa tăng trưởng dựa trên nền tảng cơ bản và sự đầu cơ bị khuếch đại bởi đòn bẩy tài chính. Đối với các thị trường mới nổi như Việt Nam, đây là kinh nghiệm thực tiễn đáng tham khảo trong quá trình hoàn thiện thể chế và nâng cao khả năng chống chịu của thị trường vốn.
