Ba bước khởi điểm quan trọng
Để xây dựng một trung tâm tài chính (IFC) bền vững và khác biệt, TP.HCM cần bắt đầu từ ba định hướng nền tảng sau.
Thứ nhất, khi thiết kế các thể chế, niềm tin cần được đặt lên hàng đầu, trước mọi sự linh hoạt. Một IFC bền vững phải dựa trên các quy tắc rõ ràng, đáng tin cậy và có khả năng thích ứng, bởi sự linh hoạt thiếu uy tín dễ dẫn tới rủi ro pháp lý. IFC cần được nhìn nhận như một phần của làn sóng cải cách sâu rộng gần đây, bao gồm các Nghị quyết 57, 59, 66, 71 và 79, đặc biệt là Nghị quyết 68-NQ/TW. Bức tranh cải cách này có thể coi là công cuộc “Đổi mới 2.0”, với nhiều thay đổi đáng chú ý như nới lỏng yêu cầu vốn cho nhà đầu tư nước ngoài. Tuy nhiên, không ít nhà đầu tư vẫn hoài nghi về tính nhất quán và tính lâu dài trong thực thi, khiến dòng vốn chưa tương xứng với kỳ vọng.
Kinh nghiệm từ Singapore cho thấy, niềm tin cần được xây dựng từ sự ổn định và cam kết thực thi, thay vì thay đổi chính sách liên tục. Việt Nam không cần sao chép các mô hình quốc tế, nhưng cần chọn lọc bài học phù hợp và phát triển hướng đi riêng.
Với TP.HCM, điều này đồng nghĩa với việc xây dựng khung pháp lý minh bạch, đáng tin cậy và cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả. Một hướng đi khả thi là thiết lập khu vực pháp lý riêng theo chuẩn quốc tế, tương tự Trung tâm Tài chính quốc tế Dubai (DIFC), nhằm củng cố niềm tin và thu hút dòng vốn toàn cầu.
Thứ hai, cơ chế thị trường cần kết hợp đổi mới với giá trị kinh tế thực chất. TP.HCM cần xây dựng mô hình IFC phù hợp với đặc thù của các nền kinh tế mới nổi, tránh rơi vào “bẫy” phát triển các công cụ tài chính tách rời nền kinh tế thực.
Thực tế cho thấy, khi dòng vốn chảy vào các hoạt động đầu cơ thay vì tạo giá trị, tăng trưởng chỉ mang tính ngắn hạn và dễ tổn thương - bài học đã từng xảy ra tại Dubai, khi một IFC hào nhoáng được xây dựng trong bối cảnh doanh thu từ dầu mỏ giảm sút, bất động sản mất đà tăng trưởng và thiếu hụt một nền tảng sản xuất vững mạnh ngày càng bộc lộ rõ.
TP.HCM có thế mạnh công nghiệp, vị trí địa lý thuận lợi và lực lượng lao động trẻ được đào tạo bài bản, điều cần thiết hiện nay là khung thể chế phù hợp để chuyển hóa những lợi thế này thành một trung tâm tài chính thực sự hiệu quả - một trung tâm không chỉ đạt thứ hạng cao trên các chỉ số, mà còn phục vụ hiệu quả nền kinh tế thực.
Một ví dụ điển hình khác là tiền số (crypto) và trí tuệ nhân tạo, cả hai đều có tiềm năng biến đổi thị trường một cách sâu sắc. Tuy nhiên, nếu một hệ thống kinh tế chủ yếu dựa vào các nhà đầu tư cá nhân mua tài sản số ảo, nền tảng của nó sẽ trở nên mong manh. Các chuyên gia kinh tế đã nhận ra điều này trong “vụ sụp đổ tiền crypto năm 2021-2022”. Nhiều nhà đầu tư nhỏ lẻ đã đổ những khoản tiền khổng lồ vào các đồng tiền và dự án ảo được quảng bá cường điệu nhưng thiếu giá trị thực. Khi tâm lý nhà đầu tư thay đổi, toàn bộ cấu trúc nhanh chóng sụp đổ. Việt Nam cần tránh lặp lại mô hình này.
Trong bối cảnh đặt mục tiêu tăng trưởng cao, nhu cầu vốn của Việt Nam ước tính lên tới 20-30 tỷ USD mỗi năm, vượt quá khả năng của hệ thống tín dụng truyền thống. Do đó, IFC tại TP.HCM cần đóng vai trò dẫn dắt dòng vốn vào các lĩnh vực tạo ra năng suất và giá trị bền vững. Lợi thế của thành phố nằm ở khả năng kết hợp nền tảng công nghiệp với công nghệ, qua đó thúc đẩy các mô hình như “tài chính chuỗi cung ứng 2.0”, số hóa tài sản và ứng dụng trí tuệ nhân tạo nhằm mở rộng khả năng tiếp cận vốn cho doanh nghiệp.
Để hiện thực hóa tiềm năng này, cần một nền tảng pháp lý và hạ tầng vững chắc. Hệ thống quản trị hiệu quả, nguồn điện ổn định và an toàn dữ liệu là những điều kiện tiên quyết, bởi bất kỳ sự cố nào cũng có thể làm suy giảm niềm tin của nhà đầu tư quốc tế.
Thứ ba, định vị chiến lược - tìm kiếm thị trường ngách riêng. Trong bối cảnh toàn cầu ngày càng phân mảnh, Việt Nam sở hữu lợi thế đáng kể nhờ chính sách “ngoại giao cây tre”, cho phép duy trì cân bằng quan hệ với các cường quốc và tạo dựng mức độ ổn định cao trong mắt nhà đầu tư. Lợi thế này cần tiếp tục được phát huy. Nhưng để cạnh tranh với các trung tâm tài chính như Singapore, TP.HCM không chỉ dựa vào chất lượng, uy tín và khả năng kết nối, mà còn phải xác lập lợi thế cạnh tranh riêng. Các lĩnh vực công nghiệp truyền thống cần được kết hợp với các đột phá công nghệ.
Ngoài ra, Việt Nam hiện sản xuất hơn một nửa số lượng điện thoại thông minh toàn cầu và đã trở thành một trung tâm lớn về lắp ráp chất bán dẫn. Đây chính là những lợi thế cụ thể để Việt Nam chuyển hóa thành sức cạnh tranh khác biệt.
Để phát huy hiệu quả những lợi thế này, cần triển khai các chính sách mục tiêu như thu hút nhân lực công nghệ cao, mở rộng hạ tầng trung tâm dữ liệu thông qua hợp tác chiến lược và xây dựng khung pháp lý linh hoạt cho tài sản số. Các cơ chế thử nghiệm (sandbox) cho fintech cũng đóng vai trò quan trọng trong thúc đẩy đổi mới. Những bước đi này sẽ giúp TP.HCM định hình vị thế riêng trong hệ thống tài chính toàn cầu.
Con đường phía trước - thực thi là yếu tố quyết định
Hiểu được những gì cần làm là một chuyện, còn thực hiện lại là chuyện khác. Việt Nam đã nhiều lần chứng minh rằng, có thể hành động nhanh chóng khi lãnh đạo chính trị cam kết đạt mục tiêu và nhận thức rõ nhu cầu của một nền kinh tế trưởng thành. Thách thức hiện nay là làm thế nào để tận dụng động lực này nhằm xây dựng các thể chế và khung pháp lý phù hợp cho trung tâm tài chính TP.HCM.
Một số việc cần diễn ra đồng thời. Thứ nhất, cần có các quy định rõ ràng. Các nhà đầu tư nước ngoài phải hiểu chính xác những quy định nào được áp dụng trong từng trường hợp và những biện pháp pháp lý nào có thể sử dụng khi xảy ra tranh chấp. Thứ hai, cần xây dựng cơ sở hạ tầng. Thứ ba, cần thu hút nhân tài. Việt Nam cần thu hút các chuyên gia tài chính giàu kinh nghiệm từ khắp thế giới - những người đã từng góp phần xây dựng các IFC ở nhiều quốc gia và có thể đóng góp kiến thức thực tiễn.
Song song với đó, việc phát triển nguồn nhân lực trong nước thông qua mở rộng hệ thống giáo dục cũng là một vấn đề quan trọng. Để đạt được mục tiêu này, cần xây dựng chương trình giảng dạy được điều chỉnh phù hợp với những thách thức của thế giới kỹ thuật số và tăng cường yếu tố thực tiễn thông qua mô hình đào tạo kép trong giáo dục.
Việc lựa chọn thời điểm là yếu tố then chốt. Xây dựng IFC không nên vội vàng, nhưng cũng không được trì hoãn vô thời hạn. Nguồn vốn toàn cầu rất linh động. Nếu TP.HCM không hành động quyết đoán trong vòng 2-3 năm tới, các thành phố khác sẽ nắm bắt những cơ hội mà Việt Nam lẽ ra có thể tận dụng.
Sự vươn lên của TP.HCM trong bảng xếp hạng GFCI cho thấy tiềm năng to lớn của Việt Nam. Song đây mới chỉ là khởi đầu, thành công thực sự đòi hỏi nhiều hơn là việc leo lên thứ hạng cao mà cần những thay đổi mang tính thể chế cơ bản. Xếp hạng chỉ là tín hiệu, không phải là giải pháp, nó cho thấy Việt Nam đang đi đúng hướng, nhưng không có nghĩa là nền tảng cơ bản đã vững chắc và bền vững.
Trên hết, cần nhớ rằng, một IFC phải phục vụ nền kinh tế thực của Việt Nam. Do đó, TP.HCM không nên trở thành một “tòa nhà tài chính hào nhoáng”, mà phải là một đòn bẩy cho năng suất. Trọng tâm cần đặt vào công nghiệp, chuyển đổi xanh, số hóa, các doanh nghiệp vừa và nhỏ, vốn đầu tư mạo hiểm và tài trợ cơ sở hạ tầng.
Con đường phía trước phụ thuộc vào nền quản trị đáng tin cậy mà các nhà đầu tư toàn cầu có thể tin tưởng, một cấu trúc tài chính định hướng vốn hiệu quả vào các lĩnh vực năng suất cao và một vị thế toàn cầu độc lập phản ánh những thế mạnh vốn có của Việt Nam.
Nếu Việt Nam tiến lên một cách khôn ngoan, thực sự quan tâm đến quản lý rủi ro và lợi thế cạnh tranh, TP.HCM có thể trở thành một trung tâm tài chính thực sự, không chỉ là một trung tâm tài chính thông thường, mà là một trung tâm nổi bật, có khả năng điều phối nguồn vốn để thúc đẩy phát triển kinh tế thực.
(*) Đại học Khoa học ứng dụng FOM (Đức); (**) Chuyên gia tư vấn, Đại học Hoa Sen