Cắt giảm ngành, nghề kinh doanh có điều kiện: Phá vỡ “tảng băng” tư duy tiền kiểm

Sản xuất, lắp ráp, nhập khẩu xe ô tô đang được Bộ Công thương đề xuất cắt bỏ khỏi Danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện

Hàng chục ngành nghề có tên trong danh sách bãi bỏ

Sau hơn một thập niên cải cách, lần đầu tiên việc cắt giảm ngành, nghề kinh doanh có điều kiện không chỉ dừng ở điều kiện, mà đi thẳng vào danh mục ngành nghề - điểm lõi của cơ chế tiền kiểm, với quy mô lớn nhất từ trước đến nay.

Theo Dự thảo Nghị quyết cắt giảm ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện mà Bộ Tài chính vừa trình Chính phủ, con số cắt giảm có thể lên tới 60 ngành, bằng khoảng 30% danh mục hiện hành. Nếu cộng thêm 38 ngành vừa được Luật Đầu tư sửa đổi năm 2025 bãi bỏ, sẽ có hiệu lực vào ngày 1/7/2026 tới, tổng số ngành nghề kinh doanh có điều kiện bị bãi bỏ từ ngày 1/7 có thể lên tới 98 ngành.

So với danh mục 267 ngành, nghề kinh doanh có điều kiện được công bố lần đầu trong Luật Đầu tư năm 2014, số lượng dự kiến giảm gần một nửa, về khoảng 140 ngành. Điều quan trọng hơn, trong số này có nhiều ngành, nghề tưởng như không thể thay thế cách quản lý tiền kiểm như xuất khẩu gạo; kinh doanh khoáng sản; sản xuất, lắp ráp, nhập khẩu xe ô tô; kinh doanh vận tải biển...

“Phải mất hơn 10 năm, những kiến nghị của các chuyên gia, hiệp hội doanh nghiệp và doanh nghiệp về việc phải cắt giảm từ 30 đến 50% danh mục ngành, nghề kinh doanh có điều kiện mới có cơ hội trở thành hiện thực”, TS. Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương - đơn vị được giao thực hiện Đề án cắt giảm ngành nghề kinh doanh có điều kiện theo quy định của Luật Đầu tư vào năm 2019. Lần đó, Luật Đầu tư năm 2020 cắt giảm được 23 ngành, nghề; nhưng bổ sung thêm 10 ngành, nghề đầu tư, kinh doanh có điều kiện.

Không phải ngẫu nhiên vị chuyên gia này lại quan tâm đến số lượng đến vậy.

Phải nhắc lại, danh mục 267 ngành, nghề đầu tư, kinh doanh có điều kiện được ban hành kèm theo Luật Đầu tư năm 2014 được hình thành dựa trên đề xuất của các bộ, ngành quản lý. Mặc dù các tiêu chí lựa chọn đã được quy định tại Điều 7, Luật Đầu tư, song phân tích sâu vào từng ngành, nghề, các chuyên gia Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương hồi đó đã phát hiện nhiều trường hợp mang tính chủ quan của cơ quan quản lý ngành. Có những ngành, nghề có tên, nhưng không có điều kiện kinh doanh tương ứng, nghĩa là cơ quan quản lý dù chưa xác định cụ thể lợi ích công cộng cần bảo vệ, nhưng vẫn “đánh trống, ghi tên”. Những trường hợp này, doanh nghiệp không thể tham gia kinh doanh vì không biết bắt đầu từ đâu. Trong lần sửa đổi danh mục trên trong Luật Đầu tư năm 2020, tình trạng này tái diễn.

Hệ quả là, trong danh mục khoảng 60 ngành, nghề kinh doanh có điều kiện đang được đề xuất bãi bỏ, có những ngành có tên vì “chưa xác định cơ quan quản lý”, hay “chưa xác định điều kiện kinh doanh”, như kinh doanh vận tải đường ống, kinh doanh dịch vụ nội dung thông tin trên mạng viễn thông di động, mạng Internet...

Phá băng tư duy quản lý cũ

Phần lớn danh sách các ngành, nghề sẽ bị bãi bỏ đợt này do chính các bộ quản lý chủ động đề xuất. Đây là điểm rất đáng chú ý.

Ví dụ, Bộ Công thương đề xuất cắt giảm ngành, nghề sản xuất, lắp ráp, nhập khẩu xe ô tô; Bộ Xây dựng đề xuất bỏ ngành kinh doanh khai thác cảng biển; Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề xuất bỏ ngành kinh doanh đóng mới, cải hoán tàu cá, đào tạo, bồi dưỡng thuyền viên tàu cá, kinh doanh dịch vụ bảo vệ thực vật...

Các phương án thay thế cách quản lý bằng cấp phép cũng đã được các bộ, ngành cân nhắc. Chẳng hạn, các doanh nghiệp kinh doanh vận tải biển, vận tải đường thủy hay khai thác cảng biển sẽ căn cứ theo quy định của Luật Doanh nghiệp về tỷ lệ góp vốn, quy định của Bộ luật Hàng hải về thuyền viên làm việc trên tàu... để thực hiện. Cơ quan quản lý sẽ tăng cường hậu kiểm, thanh tra chuyên ngành.

Đặc biệt, một số bộ, ngành đã làm việc với nhau để tìm phương án cho một số ngành, nghề có tính liên ngành, như trường hợp bãi bỏ ngành kinh doanh dịch vụ giám định về sở hữu trí tuệ ra khỏi danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện. Ngành này bao gồm cả việc giám định về quyền tác giả và quyền liên quan, giám định sở hữu công nghiệp và giám định về quyền đối với giống cây trồng, nên để cắt giảm toàn bộ, cần có sự tham gia của Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Trong một số dự thảo đầu tiên, ngành này có tên trong danh mục ngành nghề đầu tư, kinh doanh có điều kiện được sửa đổi, do Bộ Khoa học và Công nghệ chỉ có thể đề xuất phần nội dung thuộc quản lý của Bộ. Nhưng một cuộc họp giữa 3 bộ đã diễn ra vào ngày làm việc cuối tháng 4/2026, với quyết định thống nhất cắt giảm toàn bộ ngành nghề kinh doanh này, kịp đề xuất thay đổi trong Dự thảo trình Chính phủ.

Rất có thể sẽ có phương pháp quản lý nhà nước thay thế, vì bỏ không có nghĩa là buông, nhưng chắc chắn không phải là tiền kiểm, không theo thói quen, tư duy cũ.

Áp lực thực thi

Vẫn còn một số ngành, nghề đang được cho là chưa thực sự cắt bỏ, mới là việc gộp lại một vài ngành, nghề thành tên mới; hay sửa đổi tên ngành, nghề kinh doanh có điều kiện. Đây là lo ngại của bà Phạm Thị Ngọc Thủy, Giám đốc điều hành Văn phòng Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV) khi nói về những việc phải làm tiếp theo.

“Đây không phải là chiến dịch ngắn”, bà Thủy nhấn mạnh.

Có rất nhiều vấn đề đang được giới kinh doanh đặt ra vào thời điểm này. Có thể kể tới như việc nhiều phương án đề xuất của các bộ vẫn theo hướng phân tách độc lập, giới hạn trong phạm vi của từng đơn vị, chưa tính đến các quy trình, thủ tục có tính liên ngành, trong khi các nhóm thủ tục này rất phổ biến và đang là điểm nghẽn lớn đối với doanh nghiệp; hay nội hàm của các ngành, nghề kinh doanh được bãi bỏ là gì...

Đặc biệt, TS. Nguyễn Đình Cung cho rằng, các bộ, ngành cần phải rà soát lại các nghị quyết về cắt giảm thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh thuộc phạm vi của các bộ vừa được ban hành. “Khi cắt giảm một ngành nghề là cắt cả điều kiện kinh doanh và hệ thống thủ tục hành chính đi kèm, nên cần có sự rà soát, đánh giá, sửa đổi hệ thống văn bản liên quan, đảm bảo việc thực thi thống nhất, thuận lợi”, ông Cung đề xuất.

Cùng với đó, các bộ, ngành phải gần như ngay lập tức nghiên cứu, ban hành tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật hoặc tiêu chuẩn nghề đối với những ngành, nghề được cắt giảm, từ đó xây dựng quy trình, thủ tục để quản lý theo hướng chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”.

Mặc dù Dự thảo xác định việc xây dựng văn bản quy phạm pháp luật quy định tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật hoặc tiêu chuẩn nghề trong trường hợp này được thực hiện theo trình tự, thủ tục rút gọn, để kịp hoàn tất trước 1/7/2026, nhưng theo ông Cung, rất cần sự tham gia góp ý, phản biện của doanh nghiệp, chuyên gia các ngành, lĩnh vực, cũng như bộ phận chuyên trách theo dõi, giám sát và đánh giá việc thực hiện các nghị quyết sau khi được ban hành.

Có lẽ đây chính là điểm cốt lõi của lần cải cách môi trường kinh doanh năm nay. Khi thực sự thay tư duy quản lý bằng điều kiện kinh doanh sang tư duy quản lý rủi ro, dựa trên tiêu chuẩn, quy chuẩn, những lo ngại lâu nay về tình trạng bỏ điều kiện này, mọc điều kiện khác, hay cắt ngành này, nảy sinh ngành khác tương tự sẽ có cơ chế giải quyết hữu hiệu.

Tất nhiên, thách thức lớn đang đặt ra là năng lực của cơ quan quản lý nhà nước trong xây dựng, thiết kế cơ chế thay thế, năng lực hậu kiểm và kỷ luật thực thi. Nhưng thực thi bằng được các yêu cầu này sẽ là nền tảng vững chắc để củng cố, thúc đẩy niềm tin kinh doanh của người dân, doanh nghiệp.

Bảo Duy
baodautu.vn

Chia sẻ

Chia sẻ