“Khu vực Đông Nam Á đang đối mặt với loạt thách thức ngày càng lớn về an ninh điện năng do sự mất cân bằng cung cầu, những thay đổi trong cơ cấu sản xuất điện với nhiều năng lượng tái tạo biến đổi hơn và hệ thống lưới điện còn hạn chế”, theo báo cáo Đánh giá An ninh Năng lượng ASEAN của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) được công bố hôm thứ Ba (6/10).
Theo báo cáo, nhu cầu điện năng trong khu vực dự kiến sẽ tăng trung bình 5,4% mỗi năm cho đến năm 2030, do nhu cầu về làm mát, trung tâm dữ liệu và công nghiệp ngày càng tăng. Trong đó, Indonesia dự kiến sẽ đóng góp phần lớn nhất vào sự tăng trưởng nhu cầu với khoảng 40%, tiếp theo là Việt Nam với 26%.
Tuy nhiên, nguồn cung năng lượng vẫn nhạy cảm với thị trường nhiên liệu và các diễn biến địa chính trị. Việc tiếp tục phụ thuộc vào khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) nhập khẩu và than đá để sản xuất điện có thể khiến chi phí sản xuất điện, giá điện bán buôn và giá điện bán lẻ tăng lên đến năm 2030.
Tiêu thụ LNG đang gia tăng
Khí tự nhiên nói chung chiếm gần 1/5 tổng nguồn cung năng lượng của khu vực. Sự phụ thuộc vào LNG cũng đang tăng lên, với lượng nhập khẩu tăng hơn gấp ba lần từ năm 2015 đến năm 2025.
Từ năm 2025 đến năm 2030, tiêu thụ khí đốt của khu vực dự kiến sẽ tăng khoảng 18% (hơn 30 tỷ mét khối mỗi năm), tương ứng với tốc độ tăng trưởng trung bình hàng năm hơn 3%, cao hơn đáng kể so với mức trung bình được ghi nhận từ năm 2015 đến năm 2025.
Đà tăng trưởng này dự kiến sẽ được thúc đẩy chủ yếu bởi ngành điện, với khoảng 24 gigawatt công suất phát điện bằng khí đốt được bổ sung trên toàn khu vực.
Nhu cầu khí đốt cho phát điện dự kiến sẽ tăng khoảng 30% vào năm 2030, tương đương mức tăng khoảng 25 tỷ mét khối mỗi năm.
Trong khi đó, tiêu thụ khí đốt trong công nghiệp được dự báo tăng khiêm tốn hơn. Ngược lại, lượng khí đốt sử dụng trong ngành năng lượng được dự báo giảm, khi sản lượng khí tự nhiên và xuất khẩu LNG của khu vực tiếp tục đi xuống.
“Mặc dù triển vọng cơ bản cho thấy sự tăng trưởng liên tục cả trong sản xuất điện từ nhiên liệu hóa thạch và năng lượng tái tạo, nhưng sự biến động của thị trường nhiên liệu có thể ảnh hưởng đến chi phí, khả năng chi trả và độ tin cậy của sự mở rộng này, đặc biệt là trong các hệ thống phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu”, báo cáo cho biết.
Mặt khác, khả năng mở rộng quy mô các nguồn năng lượng thay thế như khí sinh học cũng vẫn còn hạn chế trong trung hạn. Ngay cả với các chính sách hỗ trợ, sản lượng khí sinh học trên toàn khu vực khó có thể vượt quá 1 tỷ mét khối vào năm 2030.
“Hydro phát thải thấp cũng khó có thể đạt được triển khai quy mô thương mại đáng kể trên toàn khu vực trước năm 2030, ngay cả với sự quan tâm chính sách bền vững và một lượng lớn các dự án đang được triển khai”, báo cáo cho biết.
Cả nguồn cung và nhu cầu được dự báo sẽ tăng trưởng hạn chế trong trung hạn, do chi phí sản xuất và vốn đầu tư cao, trong khi thiếu các cơ chế hỗ trợ, mục tiêu mang tính ràng buộc và các chính sách khuyến khích từ phía nhu cầu.
Khoáng sản thiết yếu ngày càng quan trọng
Trong khi đó, nguồn cung khoáng sản thiết yếu như niken, coban và đồng đang mở rộng ở Đông Nam Á đã định vị khu vực như một nguồn cung bổ sung quan trọng để đáp ứng nhu cầu toàn cầu đang tăng cao đối với các công nghệ năng lượng sạch
Báo cáo cũng nhận định rằng, mặc dù các đối tác bên ngoài vẫn đóng vai trò quan trọng, việc mở rộng thương mại nội vùng, đầu tư và hợp tác trong chuỗi giá trị có thể góp phần xây dựng các chuỗi cung ứng khoáng sản đa dạng và có khả năng chống chịu tốt hơn.
Theo IEA, khu vực này đang nắm giữ hơn một nửa trữ lượng niken toàn cầu, cũng như khoảng 2/5 trữ lượng bauxite và khoảng 17% trữ lượng thiếc. Tại đây cũng có trữ lượng coban, các nguyên tố đất hiếm và đồng. Những khoáng sản này rất quan trọng đối với năng lượng, vận tải, sản xuất tiên tiến, điện tử và các ngành công nghiệp chiến lược khác.
Mặc dù Đông Nam Á có nhiều cơ hội lớn cho đầu tư, phát triển công nghiệp và tăng trưởng xuất khẩu, IEA lưu ý rằng khu vực đang phải đối mặt với sự dễ bị tổn thương do các yếu tố như tập trung nguồn cung và sự ảnh hưởng của các chính sách thương mại thay đổi.
Trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông làm chi phí năng lượng và logistics của các hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản tăng lên, trong khi chi tiêu vốn toàn cầu cho các dự án khoáng sản quan trọng giảm 9% trong năm 2025 so với năm trước, IEA cho rằng khu vực cần tăng cường khả năng chống chịu trên cả chuỗi cung ứng khoáng sản và chuỗi cung ứng công nghiệp ở khâu hạ nguồn.
“Vấn đề an ninh then chốt không chỉ nằm ở khả năng tiếp cận các loại khoáng sản thiết yếu, mà còn là làm thế nào để thu được nhiều giá trị hơn từ lĩnh vực này cho cộng đồng địa phương và nền kinh tế, đồng thời giảm thiểu rủi ro từ các chuỗi cung ứng toàn cầu đang tập trung quá mức”, báo cáo cho biết.