Nghiên cứu “Các dấu hiệu cảnh báo sớm rủi ro mất khả năng thanh toán của các ngân hàng Việt Nam: Từ góc nhìn Xếp hạng tín nhiệm” vừa được FiinRatings công bố cho biết, nhiều dấu hiệu xuất hiện từ vài năm trước khi ngân hàng rơi vào khủng hoảng và có khả năng phân biệt khá rõ giữa các nhóm ngân hàng có chất lượng tín dụng khác nhau. Kết quả nghiên cứu được kỳ vọng sẽ bổ sung thêm công cụ cho hoạt động giám sát, quản trị rủi ro và đánh giá tín nhiệm ngân hàng.
Không có cuộc khủng hoảng nào đến trong một đêm
Ngân hàng luôn giữ vai trò trung tâm của hệ thống tài chính Việt Nam, là kênh dẫn vốn chủ yếu cho nền kinh tế. Trong bối cảnh tỷ lệ tín dụng/GDP đã lên khoảng 146% vào cuối năm 2025, trong khi năng lực hấp thụ rủi ro giữa các ngân hàng vẫn có sự phân hóa đáng kể, việc phát hiện sớm các dấu hiệu suy yếu của tổ chức tín dụng ngày càng trở nên quan trọng.
Theo FiinRatings, thực tế cho thấy các ngân hàng gặp khó khăn trong quá khứ đều không suy yếu một cách đột ngột. Trước khi xảy ra các sự kiện tín dụng nghiêm trọng hoặc phải đặt dưới sự can thiệp của cơ quan quản lý, những tín hiệu bất thường thường đã xuất hiện trên nhiều phương diện như chất lượng tài sản, khả năng sinh lời, thanh khoản, mức độ an toàn vốn, cơ cấu nguồn vốn hay chất lượng quản trị.
Xuất phát từ thực tế đó, FiinRatings thực hiện nghiên cứu dựa trên 15 trường hợp ngân hàng tại Việt Nam trong giai đoạn 2008-2022, gồm 11 trường hợp mất khả năng thanh toán (default) và 4 trường hợp tiệm cận default nhưng được tái cơ cấu trước khi xảy ra sự kiện tín dụng. Mục tiêu không phải dự báo chính xác thời điểm một ngân hàng mất khả năng thanh toán, mà xây dựng bộ nhận diện những tín hiệu có giá trị cảnh báo sớm và đánh giá mức độ tin cậy của từng dấu hiệu.
| |
Kết quả nghiên cứu cho thấy có 11 dấu hiệu cảnh báo sớm, gồm 5 dấu hiệu định lượng và 6 dấu hiệu định tính, phản ánh cả sự bất thường trên báo cáo tài chính lẫn những vấn đề về cấu trúc sở hữu, quản trị và mô hình hoạt động.
Điểm đáng chú ý là các dấu hiệu này thường xuất hiện từ một vài năm trước khi ngân hàng rơi vào tình trạng mất khả năng thanh toán và có xu hướng lặp lại ở nhiều trường hợp khác nhau, dù nguyên nhân trực tiếp của từng vụ việc không hoàn toàn giống nhau.
| |
Những tín hiệu xuất hiện trước khi ngân hàng gặp biến cố
Theo FiinRatings, năm dấu hiệu định lượng phản ánh khá rõ sự thay đổi bất thường trong cấu trúc tài sản, nguồn vốn và chất lượng tín dụng của ngân hàng.
Đó là sự mất cân xứng giữa tăng trưởng tổng tài sản, tín dụng và tiền gửi; tỷ trọng tài sản có tính thanh khoản cao duy trì ở mức thấp và giảm dần; số ngày lãi và phí phải thu cao hơn đáng kể so với trung vị ngành; tốc độ tăng của nợ xấu và nợ nhóm 2 vượt xa tốc độ tăng tín dụng; cùng với việc tỷ lệ đòn bẩy thuần duy trì ở mức cao và liên tục tăng qua các năm.
Trong đó, sự mất cân xứng giữa tốc độ tăng tài sản, tín dụng và huy động vốn được ghi nhận ở toàn bộ 15 trường hợp nghiên cứu. Đây là dấu hiệu phổ biến nhất, phản ánh quá trình mở rộng quy mô nhưng thiếu đồng bộ giữa hoạt động cấp tín dụng, huy động vốn và cơ cấu tài sản, từ đó làm gia tăng rủi ro thanh khoản.
Bên cạnh các chỉ tiêu tài chính, FiinRatings cho rằng nhiều tín hiệu quan trọng lại xuất phát từ các yếu tố định tính - những dấu hiệu khó nhìn thấy trực tiếp trên báo cáo tài chính nhưng phản ánh nguyên nhân gốc rễ khiến rủi ro tích tụ.
Sáu dấu hiệu định tính được nghiên cứu gồm: rủi ro tập trung tín dụng; lịch sử sai phạm về quản trị và tuân thủ; quyền kiểm soát tập trung thông qua nhóm cổ đông cá nhân liên quan; bất thường trong phương thức huy động vốn; bất ổn trong cơ cấu cổ đông và lãnh đạo; và tiền sử tái cơ cấu hoặc từng chịu sự can thiệp của cơ quan quản lý.
Theo FiinRatings, các dấu hiệu định tính chủ yếu phản ánh hai nhóm rủi ro nền tảng.
Nhóm thứ nhất liên quan đến cấu trúc sở hữu, quản trị doanh nghiệp và mức độ tập trung tín dụng, ảnh hưởng trực tiếp đến khẩu vị rủi ro của ngân hàng.
Nhóm thứ hai liên quan đến mô hình huy động vốn và khả năng quản trị thanh khoản, từ đó tác động trực tiếp đến nguồn vốn và khả năng đáp ứng nghĩa vụ thanh toán. Đây cũng là hai nhóm yếu tố có ảnh hưởng lớn tới hồ sơ tín dụng tổng thể của ngân hàng dưới góc nhìn xếp hạng tín nhiệm.
Điểm đáng chú ý là hai dấu hiệu định tính xuất hiện nhiều nhất trong nghiên cứu lại là rủi ro tập trung tín dụng (14/15 trường hợp) và lịch sử sai phạm về quản trị, tuân thủ (13/15 trường hợp). Trong khi đó, tiền sử tái cơ cấu hoặc từng chịu sự can thiệp của cơ quan quản lý chỉ xuất hiện ở 3 trường hợp nhưng vẫn được đánh giá có giá trị cảnh báo cao. Điều này cũng dẫn đến một nghịch lý được FiinRatings nhấn mạnh: những dấu hiệu xuất hiện ít hơn đôi khi lại có giá trị cảnh báo lớn hơn đối với các rủi ro đặc thù.
| |
Một bộ chỉ báo cho giám sát và nhà đầu tư
Sau khi xây dựng bộ nhận diện, FiinRatings tiếp tục kiểm thử trên 12 ngân hàng đang hoạt động trong giai đoạn 2020-2025, được lựa chọn theo bốn nhóm điểm xếp hạng tín nhiệm khác nhau, từ nhóm có chất lượng tín dụng cao đến nhóm thấp hơn. Kết quả cho thấy tần suất xuất hiện của các dấu hiệu cảnh báo tăng dần khi mức xếp hạng tín nhiệm giảm.
Ở nhóm ngân hàng được đánh giá từ [AA] trở lên và [A], các dấu hiệu định tính gần như không xuất hiện, trong khi các dấu hiệu định lượng cũng chỉ xuất hiện với tần suất thấp. Ngược lại, từ nhóm [BBB] trở xuống, nhiều dấu hiệu bắt đầu xuất hiện đồng thời, đặc biệt là các chỉ báo liên quan đến thanh khoản, chất lượng tài sản, hồ sơ vốn và cấu trúc quản trị.
Theo FiinRatings, kết quả này cho thấy bộ nhận diện có khả năng phân biệt tương đối rõ giữa các nhóm ngân hàng có hồ sơ tín dụng mạnh và yếu, đồng thời khẳng định việc kết hợp cả dấu hiệu định lượng và định tính giúp nâng cao hiệu quả nhận diện sớm nguy cơ suy giảm chất lượng tín dụng. Các dấu hiệu định tính gần như không xuất hiện ở nhóm ngân hàng có xếp hạng cao, nhưng bắt đầu xuất hiện thường xuyên hơn tại nhóm [A] và rõ nét hơn ở các nhóm thấp hơn, phản ánh sự khác biệt về chất lượng quản trị, cấu trúc sở hữu và khẩu vị rủi ro.
Dù vậy, FiinRatings cũng lưu ý bộ nhận diện không phải là công cụ dự báo chính xác khả năng một ngân hàng sẽ mất khả năng thanh toán. Sự xuất hiện của một hoặc một vài dấu hiệu riêng lẻ không đồng nghĩa ngân hàng sẽ gặp khủng hoảng, mà cần được đánh giá đồng thời với các chỉ tiêu tài chính, các yếu tố định tính và bối cảnh hoạt động cụ thể của từng tổ chức tín dụng.
Theo đơn vị nghiên cứu, bộ nhận diện nên được xem như một công cụ hỗ trợ cho hoạt động phân tích, giám sát và đánh giá tín nhiệm độc lập, đặc biệt trong bối cảnh khuôn khổ pháp lý về can thiệp sớm và giám sát ngân hàng tại Việt Nam đang từng bước được hoàn thiện. Đồng thời, bộ chỉ báo cũng cần tiếp tục được cập nhật khi dữ liệu thị trường ngày càng đầy đủ hơn, phạm vi nghiên cứu được mở rộng và hệ thống ngân hàng thay đổi theo các chu kỳ phát triển mới.