Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân xác định khu vực tư nhân là động lực quan trọng nhất của nền kinh tế, đồng thời đặt mục tiêu đến năm 2030 có 2 triệu doanh nghiệp hoạt động.
Cùng với sự phát triển của khu vực tư nhân, tài sản của nhiều doanh nhân cũng gia tăng đáng kể. Theo bảng xếp hạng tài sản trong nước, tính đến cuối tháng 8/2026, tổng giá trị cổ phiếu của 20 người giàu nhất trên thị trường chứng khoán đạt khoảng 1,51 triệu tỷ đồng, tăng gần 330.000 tỷ đồng so với cuối năm 2025.
Tuy nhiên, tài sản lớn không đồng nghĩa với khả năng thanh khoản tương ứng. Phần đáng kể tài sản có thể nằm trong cổ phần doanh nghiệp, bất động sản hoặc các khoản đầu tư dài hạn. Khi người sáng lập qua đời hoặc không còn khả năng điều hành, bài toán chuyển giao không chỉ là phân chia tài sản, mà còn là duy trì cơ cấu sở hữu, quyền kiểm soát và hoạt động kinh doanh.
1.000 tỷ đồng cổ phần, tiền đâu để chia?
Chuyển giao tài sản không chỉ là phân chia quyền lợi, mà còn là duy trì quyền kiểm soát và hoạt động doanh nghiệp qua các thế hệ.
Theo chuyên gia kinh tế Trần Nguyên Đán, các gia đình doanh nhân có thể sở hữu khối tài sản lớn nhưng thiếu tiền mặt khi phát sinh nhu cầu đột xuất.
“Khi phần lớn tài sản nằm ở cổ phần công ty gia đình và bất động sản, trong trường hợp người đứng đầu gặp những biến cố có thể đẩy cả gia đình vào tình trạng ‘giàu trên giấy’ nhưng thiếu tiền mặt”, ông Đán nói.
Theo ông Đán, bảo hiểm có thể bổ sung nguồn thanh khoản khi cổ phần, phần vốn góp hoặc bất động sản chưa thể chuyển đổi thành tiền ngay. Nếu phải bán hoặc cầm cố cổ phần để đáp ứng nhu cầu tiền mặt, cơ cấu sở hữu và quyền kiểm soát doanh nghiệp có thể bị ảnh hưởng.
Một vấn đề khác cần tính đến là nguồn tiền thực hiện các nghĩa vụ tài chính phát sinh khi chuyển giao tài sản. Chẳng hạn, trong một tình huống giả định, nếu người thừa kế nhận lượng cổ phần trị giá 1.000 tỷ đồng và phải nộp khoản thuế tương đương 10% giá trị, số tiền cần có sẽ lên tới 100 tỷ đồng. Khi không có sẵn tiền mặt, người thừa kế có thể phải bán hoặc cầm cố một phần cổ phần, ảnh hưởng đến tỷ lệ sở hữu và quyền biểu quyết.
“Bảo hiểm có thể được xem xét như một nguồn thanh khoản, giúp gia đình có tiền mặt mà không phải vội bán cổ phần”, ông Đán nói.
Giả sử một gia đình có tổng tài sản 1.400 tỷ đồng, gồm 1.000 tỷ đồng cổ phần doanh nghiệp, 300 tỷ đồng bất động sản và 100 tỷ đồng tài sản tài chính. Khi người sáng lập qua đời, ba người con cùng có quyền hưởng di sản, nhưng chỉ một người muốn tiếp tục điều hành doanh nghiệp.
Nếu chia đều cổ phần, quyền sở hữu có thể bị phân tán. Ngược lại, nếu một người nắm phần lớn cổ phần để duy trì quyền kiểm soát, quyền lợi của hai người còn lại cần được cân đối bằng tiền hoặc các tài sản khác.
Bất động sản không phải lúc nào cũng có thể chuyển thành tiền ngay, trong khi bán cổ phần có thể làm thay đổi cơ cấu sở hữu. Vì vậy, khả năng thanh khoản và phương án phân bổ tài sản cần được tính toán đồng thời với kế hoạch kế nhiệm.
Chia tài sản không đồng nghĩa với chia quyền kiểm soát
Khi phần lớn tài sản nằm ở cổ phần công ty gia đình và bất động sản, sự ra đi đột ngột của người đứng đầu có thể đẩy cả gia đình vào tình trạng “giàu trên giấy” nhưng thiếu tiền mặt.
Với doanh nghiệp gia đình, chuyển giao tài sản đồng thời đặt ra ba câu hỏi: ai sở hữu, ai kiểm soát và ai điều hành.
“Một điểm cần tách bạch là người được hưởng tài sản không nhất thiết phải là người trực tiếp điều hành doanh nghiệp. Gia đình cần tính trước cách cân bằng quyền lợi của những người thừa kế với yêu cầu duy trì quyền kiểm soát và hoạt động của doanh nghiệp”, luật sư Lê Hồng Phúc, cố vấn pháp lý cấp cao tại Rajah & Tann LCT Lawyers nói.
Theo ông Phúc, việc chuẩn bị sớm di chúc, cơ cấu sở hữu và phân định vai trò của các thành viên giúp gia đình hạn chế nguy cơ phân tán quyền kiểm soát hoặc phát sinh tranh chấp khi người sáng lập doanh nghiệp qua đời.
Người thừa kế vì thế không nhất thiết phải đồng thời là người kế nhiệm. Một thành viên có thể tiếp tục điều hành doanh nghiệp, trong khi những người khác nhận phần giá trị tương ứng từ cổ phần, bất động sản hoặc các tài sản khác.
Theo Techcom Life, công ty bảo hiểm nhân thọ thuộc hệ sinh thái Techcombank, các gia đình doanh nhân cần chuẩn bị kế hoạch chuyển giao từ sớm, tính đến cơ cấu sở hữu, cơ chế duy trì quyền kiểm soát, nguồn thanh khoản và vai trò của thế hệ kế tiếp.
Như vậy, chuyển giao không đơn thuần là phân chia tài sản, mà còn là quá trình chuẩn bị để thế hệ sau tiếp quản và quản trị di sản gia đình.
Kế nghiệp và gìn giữ tài sản gia đình
Tại Trung Quốc, nghiên cứu của Deloitte cho biết, 47% người có tài sản lớn (HNWI) được khảo sát dự kiến tăng tỷ trọng phân bổ vào bảo hiểm; khoảng 78% sở hữu bảo hiểm nhân thọ và 57% đang sử dụng hoặc dự kiến sử dụng bảo hiểm cho mục tiêu chuyển giao tài sản.
Những số liệu này cho thấy tại một số thị trường, bảo hiểm nhân thọ không chỉ phục vụ nhu cầu bảo vệ tài chính, mà còn được cân nhắc trong kế hoạch quản lý và chuyển giao tài sản.
Dù vậy, bảo hiểm chỉ là một cấu phần trong kế hoạch tổng thể. Với các gia đình sở hữu tài sản lớn, việc chuẩn bị chuyển giao cần được tiến hành từ sớm, bao gồm di chúc, cơ cấu sở hữu, quyền kiểm soát, nguồn thanh khoản và phương án kế nhiệm.
Khi người sáng lập không còn khả năng điều hành, thứ cần được chuyển giao không chỉ là tài sản, mà còn là quyền kiểm soát, trách nhiệm quản trị và năng lực duy trì doanh nghiệp qua các thế hệ.