Chỉ số Giá Lương thực của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp (FAO) đã đạt mức trung bình 133,3 điểm vào tháng 8, mức cao nhất kể từ tháng 11/2022. Giá lúa mì, đường và dầu thực vật trên toàn cầu đều ghi nhận xu hướng tăng. Mặc dù vậy, những con số này vẫn thấp hơn mức đỉnh điểm ghi nhận sau khi xung đột Nga-Ukraine bắt đầu leo thang vào tháng 3/2022; do đó, tình hình hiện tại chưa phải là một cuộc khủng hoảng ở quy mô tương đương.
Tuy nhiên, tác động của việc tăng giá vẫn đang lan truyền và phần lớn áp lực chi phí cơ bản vẫn chưa thực sự thể hiện rõ trên các kệ hàng bán tới người tiêu dùng.
Yếu tố thứ nhất: Eo biển Hormuz và sự khan hiếm phân bón
Eo biển Hormuz thực tế đã bị đóng cửa đối với hoạt động vận tải biển kể từ khi căng thẳng giữa Mỹ và Iran bùng phát vào ngày 28/2.
Thông thường, khoảng 1/3 khối lượng giao dịch phân bón đường biển toàn cầu đi qua eo biển này, bao gồm khoảng 21 triệu tấn ure xuất khẩu từ vùng Vịnh và thêm 4 triệu tấn phân lân từ Iran, Qatar và Ả Rập Xê Út.
Giá ure – loại phân đạm được sử dụng phổ biến nhất thế giới – đã tăng hơn gấp đôi, từ mức khoảng 400 USD/tấn trước xung đột lên hơn 850 USD/tấn vào tháng 4, trước khi hạ nhiệt xuống còn khoảng 450 USD/tấn nhờ một phần nguồn cung từ vùng Vịnh tìm được đường ra thị trường thông qua các hành lang vận chuyển trên bộ, tránh đi qua eo biển Hormuz.
Trong báo cáo Triển vọng Kinh tế Toàn cầu tháng 6/2026, Ngân hàng Thế giới (WB) dự báo giá phân bón sẽ tăng 38% trong năm 2026, đây là một cú sốc nghiêm trọng mặc dù vẫn chưa bằng mức tăng đột biến giai đoạn 2021-2022, khi giá phân bón tăng hơn gấp đôi do gián đoạn nguồn cung từ Nga và Belarus.
Có hai yếu tố đã giúp giảm nhẹ mức độ nghiêm trọng của cú sốc này. Nông dân ở Bắc bán cầu đã kịp dự trữ phần lớn lượng phân bón cần thiết trước khi xung đột tại Iran nổ ra, đồng thời giá khí đốt tự nhiên (chi phí đầu vào chính để sản xuất phân đạm) đã không tăng mạnh như năm 2022.
Tuy nhiên, những yếu tố giảm thiểu tác động này chỉ mang tính tạm thời. Nếu eo biển Hormuz tiếp tục bị đóng cửa sang đến vụ gieo trồng tiếp theo, lượng dự trữ có được từ trước xung đột sẽ cạn kiệt.
Yếu tố thứ hai: Tình trạng khan hiếm dầu diesel
Yếu tố thứ hai không chỉ cộng hưởng mà còn làm trầm trọng thêm tác động của yếu tố đầu tiên. Dầu diesel là nhiên liệu vận hành máy kéo dùng để gieo trồng và thu hoạch, máy bơm tưới tiêu, cũng như xe tải và tàu thuyền vận chuyển phân bón và ngũ cốc ra thị trường.
Hiện nay, dầu diesel cũng là mặt hàng nhiên liệu có nguồn cung khan hiếm nhất trên thế giới.
Giá dầu diesel đang chịu tác động đồng thời từ hai sự gián đoạn. Thứ nhất là việc eo biển Hormuz gần như bị đóng cửa, làm thắt chặt dòng chảy dầu thô và các sản phẩm dầu tinh chế từ vùng Vịnh.
Thứ hai là chiến dịch tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine nhắm vào các nhà máy lọc dầu của Nga. Những diễn biến này đã khiến công suất chế biến dầu thô của Nga giảm xuống còn khoảng 60% – mức thấp nhất trong hơn hai thập kỷ qua – và buộc Nga phải cấm xuất khẩu dầu diesel và xăng để bảo vệ thị trường nội địa.
Giá dầu diesel trung bình tại Mỹ trong tuần kết thúc vào ngày 31 tháng 8 là 5,6 USD/gallon, tăng hơn 50% so với cùng kỳ năm ngoái.
Những chi phí phát sinh này chắc chắn sẽ phản ánh vào giá lương thực, thực phẩm.
Yếu tố thứ ba: Hiện tượng El Nino
Yếu tố thứ ba liên quan đến thời tiết thay vì địa chính trị, nhưng hậu quả cũng không kém phần nghiêm trọng. Hiện tượng El Nino mạnh được dự báo sẽ hình thành và phát triển trong nửa cuối năm 2026, làm trầm trọng thêm tình trạng vốn đã là một trong những giai đoạn nóng nhất từng được ghi nhận tại nhiều khu vực ở châu Á.
Trong lịch sử, khu vực châu Á - Thái Bình Dương phải gánh chịu tác động nặng nề từ El Nino hơn hầu hết các khu vực khác: Hiện tượng khí hậu này thường gây ra tình trạng khô hạn tại các vùng trồng lúa và ngô phụ thuộc vào nước mưa ở Nam Á và Đông Nam Á, làm suy yếu gió mùa Ấn Độ, và trước đây từng khiến sản lượng lúa mì của Úc sụt giảm hơn một phần ba chỉ trong một vụ mùa.
Trong đợt El Nino mạnh tương tự diễn ra vào giai đoạn 2015-2016, Đông Nam Á đã mất khoảng 15 triệu tấn sản lượng lúa gạo, tương đương khoảng 7% tổng sản lượng.
Yếu tố thứ tư: Ngũ cốc Biển Đen bị cắt đứt nguồn cung
Yếu tố thứ tư làm trầm trọng thêm ba yếu tố kể trên. Nga đã tái áp đặt lệnh phong tỏa các cảng Biển Đen của Ukraine vào giữa năm 2026, và kể từ đó, cả hai bên đều gia tăng các cuộc tấn công nhắm vào hoạt động vận chuyển ngũ cốc của đối phương.
Kết quả là giá lúa mì đã tăng khoảng 25% kể từ tháng 1. Nguyên nhân là do tình hình chiến sự làm gián đoạn nguồn cung từ cả hai quốc gia xuất khẩu lúa mì lớn nhất thế giới cùng lúc; điều này không chỉ làm tăng chi phí trồng trọt ở những nơi khác (như tác động của giá phân bón và dầu diesel) mà còn cắt đứt phần lớn nguồn cung ngũ cốc thực tế.
Cuộc khủng hoảng đa chiều
Bản thân mỗi yếu tố này đều có thể kiểm soát được nếu xét riêng lẻ. Tình trạng thiếu hụt phân bón từng xảy ra trước đây mà không gây ra khủng hoảng lương thực; các đợt tăng giá dầu diesel đột biến cũng từng đến rồi đi; El Nino xuất hiện vài năm một lần và thị trường đã học cách thích ứng.
Nhưng điểm khác biệt của năm 2026 nằm ở sự cộng hưởng của các cú sốc: cú sốc về phân bón làm tăng chi phí canh tác; cú sốc về nhiên liệu làm tăng chi phí cả khâu trồng trọt lẫn vận chuyển; xung đột Nga-Ukraine làm cắt giảm nguồn cung ngũ cốc; và cú sốc thời tiết có nguy cơ làm giảm sản lượng thu hoạch.
Hơn nữa, các cú sốc này ập đến khi khả năng chống chịu của nền kinh tế kém hơn so với năm 2022: dư địa tài khóa và kho dự trữ ngũ cốc của nhiều chính phủ chỉ mới được khôi phục một phần sau cuộc khủng hoảng trước đó.
Trong khi đó, mức độ ảnh hưởng của các cú sốc là không đồng đều giữa các quốc gia. Hệ thống giám sát an ninh lương thực của Ngân hàng Thế giới (WB) đã cảnh báo rằng Bhutan, Nepal và Sri Lanka là những nước dễ bị tổn thương nhất – đây là các nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu lương thực và phân bón, với khả năng hạn chế trong việc hấp thụ chi phí gia tăng trước khi chúng tác động đến giá bán lẻ.
Vành đai cây trồng phụ thuộc vào nước mưa trải dài từ Pakistan qua Myanmar, Campuchia và Việt Nam đến Philippines và Indonesia đang đối mặt với rủi ro nông nghiệp lớn nhất do hiện tượng El Nino gây ra.
Ngược lại, Ấn Độ có vị thế tương đối thuận lợi: sản lượng ngũ cốc kỷ lục trong năm 2025, triển vọng khả quan cho vụ lúa mì năm 2026, cùng nguồn dự trữ công dồi dào và các khoản trợ cấp đầu vào giúp nước này có nhiều dư địa hơn để hấp thụ cú sốc mà không gây ra sự tăng giá mạnh đối với người tiêu dùng.
Diễn biến tiếp theo
Rủi ro là tình hình có thể tiếp tục xấu đi. Nếu tình trạng gián đoạn tại eo biển Hormuz kéo dài sang quý IV – điều dường như có khả năng xảy ra – cùng với việc Ukraine tiếp tục tấn công vào công suất lọc dầu của Nga, xuất khẩu ngũ cốc của cả Nga và Ukraine tiếp tục bị cắt giảm, trong khi El Nino có khả năng mạnh lên, tất cả những yếu tố này sẽ tiếp tục đẩy Chỉ số giá lương thực FAO lên cao hơn.
Phép thử thực sự sẽ đến vào quý IV/2026 và các vụ gieo trồng thu hoạch đầu năm 2027, khi tác động của chi phí phân bón và nhiên liệu tăng cao trong năm nay bắt đầu thể hiện rõ trong sản lượng vụ mùa 2027.
Chiến sự rồi sẽ kết thúc. Các nhà máy lọc dầu sẽ được xây dựng lại. El Nino sẽ suy yếu. Nhưng những vụ mùa không được gieo trồng trong mùa vụ này sẽ không có cơ hội thứ hai, và đối với người tiêu dùng lương thực, toàn bộ tác động của điều đó vẫn chưa được phản ánh đầy đủ.