Tâm lý nhà đầu tư nhìn chung đang chuyển dần từ hy vọng sang thất vọng và lo lắng
Việc các công ty chứng khoán bán giải chấp cổ phiếu KOS, PNJ, HDC khi giá giảm mạnh làm gia tăng lo ngại về nguy cơ bổ sung ký quỹ (call margin) trong bối cảnh thị trường kéo dài đà giảm từ tháng 9 sang tháng 10. Thanh khoản suy yếu khiến khả năng hấp thụ lượng cổ phiếu bị bán ra trở nên hạn chế, trong khi chỉ một vài phiên giảm mạnh cũng có thể gia tăng áp lực thu hẹp đòn bẩy. Khi cổ phiếu của lãnh đạo doanh nghiệp và người liên quan bị đưa ra xử lý, diễn biến này còn đặt ra vấn đề về quản trị doanh nghiệp và quyền lợi của các cổ đông không liên quan đến khoản vay.
Trong các khuyến nghị gửi nhà đầu tư, một số công ty chứng khoán cảnh báo áp lực giải chấp có thể lan rộng nếu VN-Index xuyên thủng vùng hỗ trợ 1.700-1.720 điểm. Nhà đầu tư được khuyến nghị tận dụng các nhịp hồi để hạ tỷ trọng cổ phiếu, tăng tiền mặt và xử lý những vị thế ngắn hạn kém hiệu quả. Tuy nhiên, mốc chỉ số chỉ mang tính cảnh báo chung. Áp lực giải chấp thực tế phụ thuộc vào diễn biến từng cổ phiếu, tỷ lệ vay và giá trị tài sản bảo đảm còn lại trong tài khoản.
Lượng bán giải chấp chưa dễ được hấp thụ
Tính đến ngày 15/10, KOS đã trải qua 19 phiên giảm sàn liên tiếp, đưa thị giá xuống còn 7.760 đồng/cổ phiếu. Trong một phiên, lượng cổ phiếu chờ bán ở giá sàn lên tới khoảng 76 triệu đơn vị, trong khi khối lượng khớp lệnh chỉ đạt 50.700 cổ phiếu.
Trong chuỗi giảm này, ông Nguyễn Việt Cường, Chủ tịch Hội đồng quản trị Kosy (mã KOS), bị bán giải chấp 560.854 cổ phiếu trong giai đoạn 7-13/10. Ngày 14/10, Công ty Chứng khoán Capital thông báo bán giải chấp 931.500 cổ phiếu của bà Nguyễn Thị Hằng, Phó chủ tịch Hội đồng quản trị, và 972.900 cổ phiếu của bà Nguyễn Thị Phương Thảo, Phó tổng giám đốc Kosy. Tuy nhiên, cả hai lệnh đều không khớp được cổ phiếu nào.
Áp lực chưa dừng lại khi Công ty Chứng khoán KIS Việt Nam (KIS) thông báo dự kiến bán tổng cộng 1,54 triệu cổ phiếu KOS thuộc sở hữu của ông Cường, Công ty Đầu tư Leo Regulus và bà Thảo từ ngày 16/10. Nhiều tài khoản cùng phải xử lý tài sản bảo đảm trong khi KOS mất thanh khoản, khiến lượng cung tiềm năng khó được hấp thụ.
Tại PNJ, Công ty Chứng khoán VNDIRECT xác nhận đã bán khớp toàn bộ 2,94 triệu cổ phiếu của bà Trần Phương Ngọc Giao, con gái Chủ tịch Hội đồng quản trị Cao Thị Ngọc Dung, trong ngày 8/10. Trước đó, ông Cao Ngọc Duy, em trai bà Dung, đã bán 9 triệu cổ phiếu theo đăng ký trong hai ngày 1-2/10. Dù khác nhau về bản chất, cả hai giao dịch đều bổ sung nguồn cung khi giá cổ phiếu chịu sức ép.
Một số công ty chứng khoán đã điều chỉnh tỷ lệ cho vay ký quỹ đối với PNJ. Động thái này diễn ra trong bối cảnh doanh nghiệp công bố kế hoạch trích lập dự phòng lớn liên quan đến chính sách thu đổi hàng hóa đã bán. Nhà đầu tư vì thế phải đồng thời đánh giá lại triển vọng kinh doanh và khả năng duy trì vị thế bằng vốn vay.
HDC cũng chịu áp lực từ các giao dịch liên quan đến lãnh đạo. Ông Lê Viết Liên, Thành viên Hội đồng quản trị kiêm Tổng giám đốc Hodeco (mã HDC), bị bán giải chấp 200.000 cổ phiếu ngày 29/9, bên cạnh 500.000 cổ phiếu được bán theo đăng ký ngày 2/10. Trước đó, Công ty Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội thông báo dự kiến bán giải chấp 838.000 cổ phiếu thuộc tài khoản ông Liên.
Theo góc nhìn của một số chuyên gia tư vấn đầu tư lâu năm, áp lực giải chấp thường xuất hiện cục bộ tại từng doanh nghiệp và nhóm cổ phiếu. Thời điểm giải chấp phụ thuộc vào điều kiện tín dụng, tài sản bảo đảm và khả năng bổ sung nguồn lực của từng nhà đầu tư. Thị trường vì thế có thể tiếp tục diễn biến theo kiểu ‘cưa chân bàn’, với các nhịp giảm luân phiên xen kẽ hồi phục, khiến việc xác định vùng đáy trở nên khó khăn.
Dư nợ cao, sức mua mỏng
Thanh khoản suy yếu trong khi dư nợ margin ở mức cao làm gia tăng áp lực lên thị trường.
Theo thống kê, cuối quý II/2026, dư nợ cho vay tại các công ty chứng khoán đạt khoảng 445.000 tỷ đồng, trong đó cho vay ký quỹ khoảng 435.000 tỷ đồng, đều ở mức cao kỷ lục.
Thanh khoản thị trường chứng khoán trong tháng qua tiếp tục giảm xuống dưới 15.000 tỷ đồng/phiên, dù Việt Nam chính thức được FTSE nâng hạng lên thị trường mới nổi thứ cấp và các quỹ đầu tư theo chỉ số FTSE đã thực hiện đợt mua vào đầu tiên. Trong tháng 9, khối ngoại chỉ mua ròng một tuần quanh thời điểm nâng hạng, trước khi quay lại xu hướng bán ròng mạnh kéo dài từ đầu năm.
Lạm phát và lãi suất tăng trên toàn cầu có thể góp phần khiến dòng vốn tiếp tục rút khỏi thị trường. Trong nước, nhu cầu phát hành mới của doanh nghiệp niêm yết vẫn cao, trong khi lãi suất huy động tăng cản trở dòng tiền mới. Theo SGI Capital, dư nợ margin lớn, dòng tiền suy yếu và khối ngoại tiếp tục bán ròng sau sự kiện nâng hạng tạo thêm sức ép, nhất là khi tăng trưởng lợi nhuận của nhiều doanh nghiệp có thể đã qua đỉnh.
Cơ cấu các khoản vay cũng làm gia tăng rủi ro. Trong báo cáo ngành chứng khoán 6 tháng đầu năm, VIS Rating lưu ý mức độ tập trung tín dụng trong cho vay ký quỹ đang tăng lên. Nhu cầu từ khách hàng cá nhân suy yếu thúc đẩy các công ty chứng khoán có liên kết với ngân hàng mở rộng cho vay đối với một số khách hàng lớn.
Theo một số môi giới lâu năm, một phần vốn được thu xếp qua các khoản vay riêng phục vụ nhu cầu tài chính của lãnh đạo doanh nghiệp hoặc cổ đông lớn, với cổ phiếu làm tài sản bảo đảm. Rủi ro phát sinh khi vốn vay ngắn hạn được dùng cho nhu cầu dài hạn, trong khi nghĩa vụ trả nợ đến hạn trước khi dòng tiền quay về; cổ phiếu bảo đảm khi đó có thể bị bán ra, còn phần vốn đã rời thị trường không tạo thêm sức mua.
Các điều khoản vay riêng, lịch đáo hạn và khả năng bổ sung tài sản bảo đảm không thể hiện trên bảng điện. Vì vậy, lượng cung tiềm ẩn khó được đánh giá chỉ qua dư nợ và thanh khoản, đồng thời có thể bộc lộ khi bên vay mất khả năng xoay xở hoặc bên cho vay thay đổi điều kiện tài trợ.
SGI Capital cảnh báo, quý IV thường là giai đoạn nhu cầu thanh khoản tăng khi nhiều hợp đồng vay và khoản đầu tư cần tất toán trước cuối năm. Thị trường bất động sản suy giảm cũng có thể gây áp lực chéo lên chứng khoán trong bối cảnh các khoản vay đầu cơ tài sản trong giai đoạn tiền rẻ đối mặt với áp lực đáo hạn và lãi vay tăng.
“Trên thị trường chứng khoán, sự phân hóa vẫn đang diễn ra nhưng số lượng cổ phiếu giảm về đáy 1 năm đang tăng lên nhanh chóng và số cổ phiếu có đỉnh mới chỉ hạn hẹp ở vài cổ phiếu thuộc ngành nghề hưởng lợi từ giá dầu tăng. Tâm lý nhà đầu tư nhìn chung đang chuyển dần từ hy vọng sang thất vọng và lo lắng”, SGI Capital nhận định.
Khoản vay riêng và trách nhiệm quản trị
Các trường hợp KOS, PNJ và HDC cho thấy khoản vay cá nhân có thể tác động đến cơ cấu sở hữu và niềm tin cổ đông. Khi cổ phiếu của lãnh đạo hoặc người liên quan bị giải chấp, biến động sở hữu cũng có thể ảnh hưởng đến tương quan biểu quyết tại doanh nghiệp.
Minh bạch về sở hữu vì thế không nên chỉ dừng ở số lượng cổ phiếu đứng tên. Bộ công cụ công bố thông tin và minh bạch của Công ty Tài chính Quốc tế (IFC) khuyến nghị thông tin về cổ đông đáng kể cần bao gồm cả cổ phiếu cầm cố và các thỏa thuận liên quan đến chứng khoán. Thông lệ này giúp nhà đầu tư nhận diện phần sở hữu có nguy cơ bị xử lý, thay vì phải ghép nối thông tin từ các thông báo giải chấp khi áp lực đã xuất hiện.
Đối với doanh nghiệp, việc chủ động công bố các rủi ro trọng yếu liên quan đến cổ phiếu cầm cố, cập nhật kết quả xử lý và giải thích tác động đến hoạt động cũng như cơ cấu sở hữu sẽ hữu ích hơn những thông điệp trấn an chung chung.
Cổ đông nhỏ lẻ không tham gia quyết định vay vốn của lãnh đạo hoặc cổ đông lớn vẫn có thể chịu thiệt hại khi cổ phiếu bị giải chấp, kéo giá xuống và làm suy giảm niềm tin. Với công ty chứng khoán, cho vay quy mô lớn đòi hỏi đánh giá kỹ chất lượng tài sản bảo đảm và khả năng thu hồi nợ, thay vì chỉ tập trung mở rộng dư nợ và thu nhập lãi.
