Vì sao khó biết ai sở hữu Bitcoin
Như đã biết, mọi giao dịch Bitcoin đều được ghi trên blockchain, tức sổ cái công khai mà ai cũng có thể xem. Mọi người thấy được địa chỉ ví, số dư và các lần chuyển tiền, nhưng không biết ai đứng sau địa chỉ đó. Các công ty nghiên cứu chỉ nhận diện chủ sở hữu bằng cách phân tích lịch sử giao dịch rồi gắn địa chỉ với sàn giao dịch, quỹ đầu tư, chính phủ hoặc những tổ chức có thể xác lập số nắm giữ qua hồ sơ sẵn có.
Theo Galaxy Research, khoảng 45% lượng Bitcoin đã khai thác được gắn với chủ sở hữu hoặc nhóm có thể nhận diện, còn 55% chưa có nhãn chủ sở hữu được xác nhận. Về bản chất, một địa chỉ chưa gắn nhãn không nhất thiết thuộc về nhà đầu tư cá nhân. Một người có thể kiểm soát nhiều ví, còn tổ chức có thể chia nhỏ số nắm giữ trên nhiều địa chỉ hoặc dùng cơ chế lưu ký khiến việc xác định chủ sở hữu khó hơn.
Ông Alex Thorn, Trưởng bộ phận nghiên cứu của Galaxy cho rằng, kết quả này gợi ý một lượng đáng kể Bitcoin có thể vẫn do cá nhân tự quản lý ví, không thông qua sàn hay định chế tài chính. Trong bài đăng trên mạng xã hội X, ông nêu khả năng phần lớn số lượng chưa xác định đến từ người tự lưu ký, tức tự giữ Bitcoin trong ví do chính mình kiểm soát. Tuy nhiên, theo tài liệu, nghiên cứu chưa xác lập được bao nhiêu trong 11,1 triệu BTC thuộc về nhà đầu tư cá nhân, vì số này còn có thể gồm ví của tổ chức chưa được nhận diện và những đồng coin không còn truy cập được.
Lịch sử Bitcoin cho thấy việc nhận diện chủ sở hữu tài sản mã hóa này là một công việc cực kỳ khó khăn. Hồi tháng 8, Galaxy Research theo dõi sáu ví “ngủ đông”, tức ví không hoạt động trong thời gian dài, đã chuyển 553,59 BTC, trị giá khoảng 40,15 triệu USD, sau khoảng 12 đến hơn 15 năm không có giao dịch. Các ví này có từ năm 2011, 2012 và 2014, nhưng giới nghiên cứu không thể xác định được ai kiểm soát phần lớn địa chỉ đó, cũng như lý do số tiền được chuyển đi.
Tổ chức tăng nắm giữ, phần “vô danh” vẫn lớn
Trong khi một phần lớn Bitcoin chưa rõ chủ sở hữu, các tổ chức tài chính đã tích lũy lượng đáng kể thông qua sản phẩm đầu tư và dịch vụ lưu ký. Quỹ iShares Bitcoin Trust (IBIT) của BlackRock là một trong những tổ chức nắm giữ lớn nhất có thể xác định, cùng với các quỹ ETF khác, sàn giao dịch và ví do chính phủ kiểm soát.
Theo dữ liệu tại ngày 22/10, IBIT nắm khoảng 814.263 BTC, còn tổng số nắm giữ của các quỹ mà Lookonchain theo dõi là 1.284.312 BTC. Đây là số dư của các sản phẩm đầu tư được theo dõi, tách biệt với dòng tiền vào và ra hằng ngày.
Các ngân hàng truyền thống cũng mở rộng mảng lưu ký tiền mã hóa khi nhu cầu từ tổ chức tăng lên. Theo báo cáo hồi tháng 8 của crypto.news, Citigroup có kế hoạch giới thiệu dịch vụ lưu ký Bitcoin trước cuối năm 2026. BNY Mellon đã cung cấp dịch vụ này cho các đơn vị phát hành ETF, còn Coinbase Custody vẫn là nhà cung cấp lớn cho các quỹ tiền mã hóa giao ngay tại Mỹ. Lưu ký là dịch vụ giữ và bảo quản tài sản thay cho khách hàng.
Về phần chưa xác định, Galaxy cho biết số này gồm nhiều nhóm khác nhau, không thể mặc nhiên coi là Bitcoin trong ví cá nhân. Cụ thể, một phần trong số đó có thể thuộc về thợ đào thời kỳ đầu chưa xác lập được danh tính, hoặc công ty đầu tư, bàn giao dịch riêng và doanh nghiệp chưa công khai địa chỉ ví. Một phần khác có thể đã mất vĩnh viễn vì chủ sở hữu mất khóa riêng, vứt thiết bị lưu trữ hoặc qua đời mà không để lại hướng dẫn khôi phục. Khóa riêng (private key) là chuỗi mã cho phép chuyển Bitcoin; mất khóa đồng nghĩa mất quyền truy cập.
Nghiên cứu không có số liệu kiểm chứng để tách riêng Bitcoin đã mất khỏi Bitcoin do cá nhân hay tổ chức chưa xác định nắm giữ. Galaxy cũng xác định khoảng 1.123.658 BTC gắn với mẫu khai thác “Patoshi”, vốn được giới nghiên cứu liên hệ với hoạt động đào Bitcoin đầu tiên và thường được gắn với người tạo ra Bitcoin dưới bút danh Satoshi Nakamoto.
Tranh luận về tự lưu ký
Những phát hiện này đưa chủ đề tự lưu ký trở lại tâm điểm, trong lúc sàn giao dịch và các nhà lưu ký tổ chức đang quản lý lượng Bitcoin đáng kể. Phản hồi quan điểm của ông Thorn, Xapo Bank cho rằng nhà đầu tư cá nhân đã tham gia Bitcoin hơn một thập kỷ trước khi nhiều thành phần của ngành tài chính bước chân vào thị trường. Ngân hàng này mô tả Bitcoin là một hệ thống cho phép mỗi người “tự làm ngân hàng của chính mình”, tức giữ tài sản mà không phụ thuộc vào trung gian tài chính truyền thống.
Tuy vậy, tự quản lý khóa riêng đòi hỏi trách nhiệm bảo mật mà lưu ký tổ chức xử lý theo cách khác. Ông Jameson Lopp, Giám đốc an ninh của Casa, gần đây khuyến cáo nhà đầu tư không nên từ bỏ việc tự giữ Bitcoin sau một số vụ ví phần cứng bị xâm phạm và trộm tiền mã hóa. Trong thư ngày 22/10, ông khuyến nghị dùng ví đa chữ ký (multisignature), loại ví cần nhiều khóa cùng xác nhận mới chuyển được tiền, và phân tán khóa riêng trên nhiều thiết bị, địa điểm để giảm nguy cơ mất quyền truy cập do một khóa bị xâm phạm.
Ông Lopp thừa nhận việc tự lưu ký cần kế hoạch bảo mật cẩn thận, kể cả phương án khi chủ sở hữu không còn khả năng truy cập hoặc quản lý Bitcoin. Ông cũng cho rằng nhà đầu tư ETF vẫn có thể hưởng lợi từ biến động giá Bitcoin mà không trực tiếp kiểm soát Bitcoin bên dưới, vì trách nhiệm lưu ký thuộc về quỹ và các nhà cung cấp dịch vụ được chỉ định.