Câu trả lời phụ thuộc vào loại hợp đồng đã ký, bởi luật quy định hai cơ chế khác nhau. Với bảo hiểm tài sản, yếu tố quyết định vẫn là phạm vi bảo hiểm và các điều khoản loại trừ được quy định trong hợp đồng. Cơ sở pháp lý là Điều 19 Luật Kinh doanh bảo hiểm về điều khoản loại trừ trách nhiệm bảo hiểm, áp dụng chung cho mọi loại hợp đồng. Luật không liệt kê sẵn danh sách rủi ro bị loại trừ, mà giao cho từng hợp đồng quy định — đây là điều khoản bắt buộc phải có và phải được giải thích rõ ràng cho khách hàng.
Theo Luật Kinh doanh bảo hiểm, hợp đồng bảo hiểm phải xác định rõ phạm vi hoặc quyền lợi bảo hiểm, quy tắc, điều kiện, điều khoản bảo hiểm cũng như phương thức bồi thường. Đối với điều khoản loại trừ trách nhiệm bảo hiểm, doanh nghiệp bảo hiểm phải quy định rõ trong hợp đồng và giải thích đầy đủ cho bên mua bảo hiểm. Vì vậy, khi xảy ra một trận mưa lớn, lũ lụt hay sạt lở, câu hỏi đầu tiên không phải là “địa phương đã được công bố là vùng thiên tai hay chưa?”, mà là “rủi ro gây thiệt hại cho tài sản có thuộc phạm vi bảo hiểm của hợp đồng hay không?”.
Trao đổi với Đầu tư Chứng khoán, đại diện một công ty bảo hiểm phi nhân thọ cho biết điều khoản loại trừ đối với xe cơ giới (nghiệp vụ bảo hiểm có tổn thất sớm được ghi nhận nhất khi rủi ro mưa bão xảy ra) thường xoay quanh bốn nhóm chính.
Nhóm thứ nhất liên quan đến hành vi con người: công ty không chi trả nếu tổn thất phát sinh từ hành động cố ý gây thiệt hại của bên mua bảo hiểm, người được bảo hiểm, lái xe hoặc người có quyền lợi liên quan đến chiếc xe.
Nhóm thứ hai là điều kiện người lái: lái xe không đủ tuổi theo Luật Giao thông đường bộ; không có hoặc có Giấy phép lái xe không phù hợp; nồng độ cồn vượt 50mg/100ml máu (hoặc 0,25mg/lít khí thở); sử dụng ma túy, chất kích thích bị cấm.
Nhóm thứ ba gồm các vi phạm giao thông: đi vào đường cấm, ngược chiều; không chấp hành đèn tín hiệu; đi đêm không đèn; dừng đỗ trái quy định trên cầu, cao tốc; chở hàng trái phép; chở quá tải/quá số người trên 50%; chạy quá tốc độ cho phép trên 50%.
Nhóm thứ tư mang tính đặc thù: tổn thất ngoài lãnh thổ Việt Nam, và tổn thất do chiến tranh, khủng bố — những rủi ro mà ngành bảo hiểm nói chung đều loại trừ do tính chất thảm họa, khó lượng hóa.
Vị đại diện lưu ý đây là nội dung chung, áp dụng cho hầu hết sản phẩm trên thị trường, nhưng khách hàng cần đọc kỹ quy tắc riêng của từng công ty. Như vậy, các tổn thất phát sinh liên quan đến thiên tai, thảm họa không mặc nhiên bị loại trừ. Các doanh nghiệp bảo hiểm vẫn phải bồi thường theo đúng các quy định trong hợp đồng bảo hiểm.
Đối với loại trừ bảo hiểm tài sản: lũ lụt không bị loại trừ tuyệt đối. Theo quy tắc bảo hiểm tài sản (nhà, công trình) của BIC, các nhóm nguyên nhân bị loại trừ gồm: khiếm khuyết vốn có (thiết kế sai, khuyết tật nguyên vật liệu, hao mòn tự nhiên); xuống cấp tự nhiên (ăn mòn, gỉ sét, nấm mốc, hư hại do côn trùng); trộm cắp không có dấu hiệu đột nhập bằng vũ lực, gian lận, khai báo sai, sự cố máy móc, nồi hơi; và các yếu tố tự nhiên như xói mòn sông biển, sạt lở đất, lún sụt công trình mới xây.
Một nhóm loại trừ chung áp dụng cho mọi trường hợp gồm: hành vi cố ý hoặc sơ suất của người được bảo hiểm; tổn thất gián tiếp; chiến tranh, nội chiến, khủng bố, bạo động, bị tước quyền sở hữu do chiếm giữ bất hợp pháp; phá hủy tài sản theo lệnh nhà chức trách; vũ khí hạt nhân, vũ khí chiến tranh, phóng xạ ion hóa; và ô nhiễm (trừ khi phát sinh từ chính một rủi ro được bảo hiểm khác).
Đáng chú ý, quy tắc của BIC cho thấy gió, mưa, lũ lụt không bị loại trừ toàn bộ, mà chỉ loại trừ đối với tài sản có thể di dời để ngoài trời hoặc trong nhà nhưng không được che chắn, hoặc tác động đến hàng rào, cổng. Nếu tài sản đã được bảo quản, che chắn hợp lý mà vẫn bị thiệt hại do lũ lụt, thiệt hại đó vẫn có thể thuộc phạm vi được bồi thường. Đây là chi tiết khách hàng cần đọc kỹ trong hợp đồng, thay vì mặc định rằng thiệt hại do thiên tai luôn nằm ngoài phạm vi bảo hiểm.
Từ câu chuyện Bangkok có thể thấy, việc một khu vực được chính quyền tuyên bố là vùng thiên tai có ý nghĩa rất lớn đối với công tác cứu trợ, huy động nguồn lực và tổ chức ứng phó của Nhà nước. Nhưng đối với bảo hiểm thương mại, hai cơ chế này có thể được tách biệt. Nhà nước công bố thiên tai để tổ chức ứng phó và hỗ trợ người dân; doanh nghiệp bảo hiểm bồi thường dựa trên phạm vi bảo hiểm và các điều khoản của hợp đồng.