TP.HCM đặt mục tiêu nằm trong nhóm 100 thành phố có chất lượng sống tốt nhất thế giới, là trung tâm kinh tế, tài chính, thương mại, logistics, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo quan trọng của khu vực. Ảnh: Lê Toàn.
Nền móng cho mô hình phát triển mới
TP.HCM đang bước vào giai đoạn xây dựng những nền tảng quan trọng cho chặng đường phát triển nhiều thập niên tới. Một mặt, Thành phố triển khai lập Quy hoạch tổng thể thời kỳ 2025 - 2050, tầm nhìn 100 năm; mặt khác, Luật Đô thị đặc biệt cũng đang được xây dựng nhằm tạo dư địa phát triển mới.
Mới đây, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết 09-NQ/TW về xây dựng và phát triển TP.HCM trong kỷ nguyên mới, trong đó đặt ra yêu cầu xây dựng quy hoạch tổng thể Thành phố bằng tư duy đột phá với tầm nhìn dài hạn 100 năm nhằm phát huy tối đa tiềm năng, lợi thế, tạo không gian và động lực phát triển mới, ổn định, lâu dài, nâng cao năng lực chống chịu biến đổi khí hậu cho Thành phố, vùng TP.HCM.
Cùng với đó là quy hoạch không gian phát triển thành phố theo tư duy đa cực, tích hợp, kết nối, vận hành theo mô hình quản trị đa trung tâm, hài hòa giữa phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, giữa phát triển hiện đại và bảo tồn, lưu giữ các giá trị truyền thống.
Đánh giá về định hướng này, nhiều chuyên gia cho rằng đây là bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển đô thị của TP.HCM. Thay vì tiếp tục tập trung dân cư, hạ tầng và các hoạt động kinh tế vào khu vực lõi trung tâm, thành phố đang hướng đến mô hình phân bổ lại nguồn lực trên quy mô rộng hơn, tận dụng lợi thế của từng khu vực để hình thành các động lực tăng trưởng mới.
KTS Ngô Viết Nam Sơn, Chủ tịch NgoViet Architects & Planners đánh giá TP.HCM hiện hội tụ nhiều điều kiện thuận lợi để triển khai các cơ chế đột phá. Tuy nhiên, để những mô hình mới thực sự phát huy hiệu quả, quy hoạch cần đi cùng các thiết chế quản lý phù hợp. Một trong những nội dung được ông đặc biệt nhấn mạnh khi góp ý dự thảo Luật Đô thị đặc biệt là vai trò của kiến trúc sư trưởng đô thị trong công tác quy hoạch, bảo tồn và phát triển không gian trung tâm lịch sử.
Theo vị chuyên gia, TP.HCM là đô thị có lịch sử hơn 300 năm nhưng công tác bảo tồn hiện vẫn thiếu một cơ chế quản lý đủ mạnh. Ông đề xuất xác lập riêng một khu trung tâm lịch sử với quy hoạch và cơ chế quản lý đặc thù, đồng thời trao quyền điều phối tập trung cho kiến trúc sư trưởng nhằm đảm bảo hài hòa giữa bảo tồn và phát triển.
Dẫn mô hình của Pháp, ông Sơn cho biết kiến trúc sư trưởng chịu trách nhiệm quản lý các khu vực có giá trị bảo tồn, đặc biệt là khu trung tâm lịch sử.
Do vậy, ông đề xuất TP.HCM cần xác lập riêng một khu trung tâm lịch sử, có thể giới hạn trong khu vực tứ giác Nguyễn Thị Minh Khai - kênh Nhiêu Lộc Thị Nghè - đường Lê Thánh Tôn - Cách Mạng Tháng Tám. Khu vực này sẽ có quy hoạch riêng, cơ chế bảo tồn và chỉnh trang riêng, đồng thời trao quyền quản lý tập trung cho kiến trúc sư trưởng.
Không chỉ vậy, KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng các mô hình như TOD, khu thương mại tự do hay trung tâm tài chính quốc tế dù đã được cụ thể trong dự thảo Luật Đô thị đặc biệt, nhưng vẫn chưa đủ.
Ông đề nghị Thành phố cần bổ sung thêm mô hình đô thị sân bay và đô thị đại học để tạo động lực mới cho nền kinh tế tri thức và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế.
Theo ông, đô thị sân bay là hạng mục rất cần thiết. Thực tế hiện nay khu vực sân bay Tân Sơn Nhất vẫn tồn tại nhiều bất cập, cần đưa mô hình đô thị sân bay vào Luật, phạm vi không chỉ giới hạn quanh sân bay Tân Sơn Nhất mà còn phải tính tới vùng ảnh hưởng của sân bay Long Thành, bao gồm cả phần không gian TP.HCM phát triển trung tâm tài chính quốc tế. Còn mô hình đô thị đại học theo hướng “đô thị tri thức”, trong đó đại học đóng vai trò trung tâm, liên kết với khu công nghệ cao và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo xung quanh để thúc đẩy kinh tế tri thức.
Trong khi đó, câu chuyện không gian xanh và mặt nước cũng được đặt ra như một nội dung không thể tách rời quy hoạch tương lai. Ông Sơn cho biết diện tích cây xanh tại TP.HCM hiện chỉ khoảng 0,5 m2/người, thấp hơn rất nhiều so với mục tiêu tối thiểu 10 m2/người.
Theo ông Sơn, trong bối cảnh nguy cơ ngập lụt ngày càng nghiêm trọng, thành phố cần chủ động quy hoạch hệ thống không gian xanh và mặt nước như một giải pháp thoát nước tự nhiên, tránh bê tông hóa quá mức. Do vậy, Thành phố cần định hướng chuyển đổi các khu “đất vàng” thành công viên và không gian công cộng thay vì chỉ ưu tiên phát triển dự án thương mại.
Quy hoạch cần mở rộng tầm nhìn ra toàn vùng
Theo Đề cương Quy hoạch tổng thể TP.HCM thời kỳ 2025 - 2050, tầm nhìn 100 năm, TP.HCM hướng tới trở thành siêu đô thị bền vững, sáng tạo và đáng sống hàng đầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Đến năm 2050, Thành phố đặt mục tiêu nằm trong nhóm 100 thành phố có chất lượng sống tốt nhất thế giới, là trung tâm kinh tế, tài chính, thương mại, logistics, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo quan trọng của khu vực.
Đề cương quy hoạch cũng xác định nhiều mục tiêu lớn như duy trì tốc độ tăng trưởng GRDP bình quân tối thiểu 10%/năm trong giai đoạn 2025 – 2050. Dự kiến đến năm 2050, quy mô GRDP của TP.HCM đạt khoảng 1.200 tỷ USD, quy mô dân số khoảng 20 - 22 triệu người vào năm 2050, hình thành hệ thống hạ tầng đồng bộ, kết nối hiệu quả giữa trung tâm hiện hữu với các cực phát triển mới.
Góp ý đề cương Quy hoạch tổng thể TP.HCM, ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP.HCM (HoREA) cho rằng Quy hoạch cần bám sát hơn các quan điểm, mục tiêu và chỉ tiêu phát triển được xác định trong Nghị quyết 09-NQ/TW. Theo đó, Thành phố không chỉ hướng tới vai trò trung tâm của vùng Đông Nam Bộ mà còn phải trở thành đô thị toàn cầu, trung tâm kinh tế, tài chính, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo có năng lực cạnh tranh quốc tế.
Một trong những đề xuất đáng chú ý là xác lập rõ khái niệm “Vùng TP.HCM” trong giai đoạn phát triển mới.
Theo ông Châu, sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính và mở rộng không gian phát triển, quy hoạch cần được đặt trong mối liên kết chặt chẽ với các địa phương liền kề như Đồng Nai, Tây Ninh, Đồng Tháp và Lâm Đồng.
Cách tiếp cận này nhằm hình thành một không gian kinh tế liên kết rộng lớn hơn, trong đó mỗi địa phương phát huy thế mạnh riêng nhưng vẫn kết nối trong một chiến lược phát triển chung. TP.HCM giữ vai trò trung tâm tài chính, đổi mới sáng tạo và dịch vụ chất lượng cao; các khu vực khác bổ sung lợi thế về công nghiệp, logistics, nông nghiệp công nghệ cao, kinh tế biển hay năng lượng sạch.
Theo đại diện HoREA, việc mở rộng không gian phát triển không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu tăng trưởng kinh tế mà còn tạo điều kiện để Thành phố giải quyết các bài toán về dân số, hạ tầng, nhà ở và môi trường trong dài hạn.
Do vậy, ông Châu đề xuất quy hoạch cần cụ thể hóa rõ hơn mô hình phát triển đa trung tâm. Thay vì tiếp tục tập trung nguồn lực vào khu vực lõi đô thị hiện hữu, Thành phố cần hình thành các cực tăng trưởng mới, kết nối bằng hệ thống hạ tầng giao thông hiện đại và các hành lang kinh tế chiến lược.
Trong đó, hạ tầng giao thông tiếp tục được xem là yếu tố quyết định. Ông Châu cho rằng TP.HCM cần đẩy nhanh phát triển mạng lưới đường sắt đô thị, tăng tỷ lệ giao thông công cộng và hướng tới mô hình “thành phố 45 phút”, nơi người dân có thể tiếp cận việc làm, dịch vụ và tiện ích thiết yếu trong khoảng thời gian di chuyển hợp lý.
Bên cạnh hạ tầng, HoREA đề nghị bổ sung nhiều nội dung hiện chưa được thể hiện rõ trong đề cương như quy hoạch phát triển nhà ở, phát triển nông thôn và nông nghiệp công nghệ cao.
Theo ông Châu, một đô thị đặc biệt với quy mô và không gian mở rộng như TP.HCM không thể chỉ được nhìn dưới góc độ đô thị hóa. Thành phố vẫn sở hữu quỹ đất nông nghiệp, hệ thống sông ngòi và không gian sinh thái lớn, cần được quy hoạch theo hướng tạo ra giá trị kinh tế mới từ nông nghiệp công nghệ cao và kinh tế xanh.
