Tòa bác đơn vì “quá thời hạn”
Trọng tâm của phiên tòa là cáo buộc của Elon Musk cho rằng OpenAI, dưới sự lãnh đạo của Sam Altman và Greg Brockman, đã “biến một tổ chức từ thiện thành công ty vì lợi nhuận”, trái với cam kết ban đầu khi Musk cùng tham gia sáng lập năm 2015.
Về mặt pháp lý, ông dùng các khái niệm như “vi phạm nghĩa vụ ủy thác từ thiện”, tức là một tổ chức được gây dựng với mục đích vì cộng đồng nhưng lại hành xử như một doanh nghiệp thương mại, và “làm giàu không công bằng”, nghĩa là hưởng lợi lớn từ đóng góp của người khác vượt quá những gì hợp lý.
Tuy nhiên, sau gần ba tuần xét xử, bồi thẩm đoàn chín người đã mất chưa đến hai giờ để đi đến kết luận: Musk đã có đủ thông tin từ nhiều năm trước để biết mình có thể kiện, nhưng ông chỉ nộp đơn vào năm 2024 nên đã quá thời hạn luật cho phép.
Thẩm phán liên bang Yvonne Gonzalez Rogers chấp nhận phán quyết này và thậm chí cho biết bà “đã sẵn sàng bác đơn ngay tại chỗ”, vì theo đánh giá của bà, lượng chứng cứ ủng hộ nhận định của bồi thẩm đoàn là “đủ lớn”.
Khi phán quyết được công bố, phía OpenAI mô tả vụ kiện là nỗ lực “đầy đạo đức giả” của một đối thủ nhằm phá hoại một công ty cạnh tranh, trong khi Musk và luật sư tuyên bố sẽ kháng cáo, so sánh thất bại này với những “trận thua lớn nhưng chưa kết thúc chiến tranh” trong lịch sử Mỹ. Tuyên bố được đưa ra nhằm nhấn mạnh rằng cuộc đối đầu pháp lý quanh OpenAI có thể chưa dừng lại ở đây, đặc biệt khi còn những phần khác của vụ kiện chưa được giải quyết.
Vài giờ sau phán quyết, đích thân Elon Musk cũng đã lên tiếng xác nhận sẽ kháng cáo và sẽ gửi đơn lên lên Tòa phúc thẩm khu vực số 9 - tòa phúc thẩm liên bang lớn nhất trong hệ thống tư pháp Mỹ.
Musk đồng sáng lập OpenAI năm 2015 dưới dạng tổ chức phi lợi nhuận, đóng góp ít nhất 44 triệu USD trong những năm đầu. Ông rời công ty năm 2018 sau một cuộc tranh giành quyền lực. Năm 2019, OpenAI lập công ty con theo hướng hoạt động vì lợi nhuận để huy động vốn.
Vị tỷ phú gốc Nam Phi cho rằng quá trình này phản bội sứ mệnh ban đầu và yêu cầu tòa buộc OpenAI trở lại mô hình phi lợi nhuận, đòi bồi thường 130 tỷ USD, loại bỏ Altman và Brockman khỏi hội đồng quản trị và buộc họ hoàn trả các khoản lợi nhuận thu được.
Mâu thuẫn từ “sứ mệnh từ thiện” đến cuộc chơi nghìn tỷ
Đằng sau vụ kiện là câu chuyện OpenAI đã biến đổi như thế nào từ một tổ chức phi lợi nhuận sang một “ông lớn” trí tuệ nhân tạo có giá trị gần nghìn tỷ đô la, với sự hậu thuẫn tài chính khổng lồ từ Microsoft.
OpenAI ban đầu được giới thiệu như một tổ chức “phi lợi nhuận” (nonprofit – mô hình không chia lợi nhuận cho cổ đông, tập trung vào sứ mệnh xã hội), đặt mục tiêu phát triển trí tuệ nhân tạo tổng quát – AGI (artificial general intelligence, một dạng AI có khả năng thực hiện đa dạng nhiệm vụ trí tuệ như con người) vì lợi ích nhân loại.
Khi OpenAI chuyển sang mô hình “công ty vì lợi nhuận” (for-profit – doanh nghiệp thương mại thông thường) và nhận khoản đầu tư lên tới hàng chục tỷ USD từ Microsoft, Musk cho rằng sứ mệnh ban đầu đã bị bóp méo.
Trong suốt phiên tòa, phía Musk cáo buộc Altman và Brockman “đánh cắp một tổ chức từ thiện” khi tái cấu trúc OpenAI, trong khi chỉ ra rằng Microsoft đã đầu tư khoảng 13 tỷ USD vào công ty này từ 2019 đến 2023 và kỳ vọng lợi nhuận nhiều chục tỷ. Họ cũng nhấn mạnh giá trị tài sản khổng lồ mà các nhà đồng sáng lập và nhà đầu tư đầu tiên của OpenAI có thể thu được, với con số hàng tỷ đến hàng chục tỷ USD, nhằm củng cố luận điểm “làm giàu trên nền một tổ chức từng được giới thiệu là vì lợi ích công chúng”.
Ở chiều ngược lại, OpenAI khẳng định việc chuyển đổi sang mô hình thương mại là điều kiện bắt buộc để huy động nguồn vốn khổng lồ phục vụ mục tiêu phát triển AGI an toàn và có lợi cho nhân loại. Nói cách khác, lập luận của công ty cho rằng, nếu vẫn giữ mô hình phi lợi nhuận thuần túy, OpenAI khó có thể cạnh tranh về hạ tầng tính toán, nhân sự và tốc độ nghiên cứu trong cuộc đua AI toàn cầu.
Trong tiến trình xét xử, tòa còn nghe nhiều lời khai về mối quan hệ cá nhân rạn nứt giữa Musk, Altman và Brockman, từ chuyện bất đồng về “ai có quyền kiểm soát tương lai công ty” đến những đánh giá tiêu cực về tính cách và hiểu biết kỹ thuật của nhau.
Nếu như phía OpenAI mô tả Musk là người muốn “toàn quyền kiểm soát” và rời đi khi không đạt được điều đó, sau đó lập công ty xAI để cạnh tranh trực tiếp trong lĩnh vực AI; thì Brockman cho rằng Musk “không hiểu AI”, dù thừa nhận ông hiểu sâu về tên lửa và xe điện. Những chi tiết này cho thấy vụ kiện không chỉ thuần túy là tranh chấp pháp lý mà còn là va chạm cái tôi và tầm nhìn giữa những nhân vật có ảnh hưởng lớn trong ngành.
Cuộc chiến pháp lý chưa dừng lại
Dù vụ kiện cụ thể về “vi phạm sứ mệnh từ thiện” đã bị bác vì quá thời hiệu, các tranh chấp pháp lý xung quanh Elon Musk, OpenAI và Microsoft vẫn còn tiếp diễn.
Musk cáo buộc liên minh giữa OpenAI và Microsoft tạo ra thế độc quyền và cho rằng OpenAI đã khuyên các nhà đầu tư không rót vốn vào các startup AI cạnh tranh, gây khó cho những công ty mới như xAI. Những cáo buộc này thuộc phần khác của cùng vụ kiện, và thẩm phán Gonzalez Rogers đã quyết định chia nhỏ thành nhiều giai đoạn để xem xét.
Song song với đó, xAI – công ty AI do Musk thành lập – còn theo đuổi các vụ kiện riêng về “đánh cắp bí mật thương mại” – hành vi chiếm đoạt hoặc sử dụng trái phép thông tin mật có giá trị kinh tế của doanh nghiệp, và chống độc quyền đối với OpenAI. Tuy nhiên, ở một vụ việc khác, một thẩm phán liên bang tại San Francisco đã tạm thời bác đơn của xAI với nhận định rằng chưa có bằng chứng đủ thuyết phục cho thấy OpenAI đã chỉ đạo hoặc sử dụng bí mật thương mại bị cáo buộc, dù xAI có quyền nộp lại đơn với lập luận rõ ràng hơn.
Trước đó, Musk nhìn chung có thành tích khá tốt trong các trận chiến pháp lý, nhưng ông đã phải hứng chịu một vài thất bại đáng kể trong năm qua. Tesla Inc., công ty xe điện của ông, đã bị tuyên phạt bồi thường 243 triệu USD vào tháng 8 trong một vụ tai nạn chết người liên quan đến Autopilot, và Musk đang đối mặt khoản bồi hoàn lên tới 2,6 tỷ USD sau khi ông thua một phiên tòa vào tháng 3 trong vụ kiện do các nhà đầu tư Twitter Inc. khởi xướng, với cáo buộc ông đã gây hiểu lầm cho họ trước thương vụ thâu tóm năm 2022.
Có thể thấy, vụ kiện giữa Elon Musk và Sam Altman có thể được hiểu giản dị là một cuộc tranh cãi rất lớn về việc liệu OpenAI đã đi chệch khỏi lời hứa ban đầu là “vì lợi ích nhân loại” khi trở thành một doanh nghiệp khổng lồ, hợp tác chặt với một gã khổng lồ như Microsoft để thương mại hóa AI hay không. Cho đến lúc này, tòa án Mỹ mới chỉ nói rõ một điều: Musk đã kiện quá muộn, nên câu hỏi ấy chưa được trả lời trong khuôn khổ pháp lý.
Bởi vậy, những tranh luận về đạo đức, mô hình kinh doanh và quyền lực trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo – cả trong phòng xử án lẫn ngoài xã hội – vì thế chắc chắn sẽ còn tiếp tục, ngay cả khi vụ kiện cụ thể này đã chính thức khép lại trên giấy tờ tòa án.