Đầu tư cổ phiếu là đầu tư vào hiện tại và tương lai của DN. Đầu tư vào tương lai DN thì nhà đầu tư phải có niềm tin, vì thế, TTCK còn được gọi là thị trường của niềm tin. Tuy nhiên, trong thời gian qua, nhiều hành vi phạm luật của DN và những người quản lý DN đã được lần lượt điểm danh trên báo chí, từ chuyện phát hành cổ phiếu “chui”, lấy tiền của DN (thực chất là của cổ đông) để chơi cổ phiếu của người điều hành, rồi chuyện phạm luật trong các cuộc họp đại hội đồng cổ đông… Những sự việc nêu ra chỉ là ví dụ điển hình, nhưng phản ánh một thực tế là ý thức pháp luật của người quản lý DN chưa theo kịp với những đòi hỏi của TTCK. Tình trạng này lại không chỉ có nguyên nhân từ động cơ vụ lợi, thiếu kiến thức của một số người quản lý, mà còn xuất phát từ hạn chế hiểu biết của nhà đầu tư đối với quyền và nghĩa vụ của họ với tư cách là cổ đông DN, vai trò giám sát và xử lý vi phạm của cơ quan quản lý TTCK còn nhiều bất cập. Dưới góc nhìn của một luật sư hành nghề, ông Đặng Thế Đức, Công ty Luật Indochine Counsel có một số lý giải nguyên nhân pháp lý vì sao TTCK tuột dốc mạnh và mất niềm tin như hiện nay, dựa trên 3 chủ thể chính của thị trường là cổ đông, người quản lý DN và cơ quan quản lý thị trường.
Cổ đông không hiểu rõ về quyền của mình
Chỉ cần sở hữu một cổ phiếu, nhà đầu tư đã trở thành chủ sở hữu DN và họ có đầy đủ quyền của cổ đông theo Điều 79, Luật Doanh nghiệp, như tham dự, phát biểu tại đại hội đồng cổ đông, quyền biểu quyết, quyền nhận cổ tức tương ứng với số cổ phần sở hữu… Tuy nhiên, không phải cổ đông nào cũng quan tâm và tìm hiểu về các quyền cơ bản của mình. Vì vậy, có trường hợp cổ đông than thở rằng, họ đã “tham gia đấu giá cổ phiếu của DN cổ phần, nhưng sau hơn 2 năm vẫn chưa có sổ cổ đông và không có một đồng cổ tức nào. Hoặc có cổ đông đề nghị DN cho cổ đông những quyền đương nhiên như: “Đề nghị Vietcombank cho thành lập Ban liên lạc cổ đông”. Những trường hợp than thở hoặc đề nghị như trên rất phổ biến trong bất kỳ diễn đàn online nào, hoặc trên các sàn chứng khoán, nhưng đa phần cổ đông lại không biết phải làm gì, hoặc không hành động gì để bảo vệ quyền lợi của mình. Thậm chí, nhiều khi quyền lợi bị vi phạm họ cũng không biết.
Suy cho cùng, đa phần nhà đầu tư trên TTCK hiện nay không xác định việc đầu tư lâu dài, mà chỉ mong muốn thu lợi nhuận trong ngắn hạn thông qua việc mua đi bán lại liên tục. Đầu tư ngắn hay dài hạn là quyền của nhà đầu tư, một quyền chính đáng và đúng bản chất của một TTCK thứ cấp. Tuy nhiên, nếu chỉ vì hoạt động đầu tư ngắn hạn, mà không quan tâm và tìm hiểu những quyền cơ bản của cổ đông thì nhà đầu tư đang chấp nhận thêm một loại rủi ro, đó là rủi ro pháp lý. Rủi ro này xuất hiện khi các văn bản nội bộ của DN như điều lệ tổ chức và hoạt động, các quy trình, quy chế nội bộ trái với pháp luật hoặc hạn chế các quyền của cổ đông. Những ví dụ như trên đã cho thấy điều này.
Thông thường, ngoài cách thức mà ít người muốn thực hiện là khởi kiện ra toà (phân toà kinh tế) để yêu cầu huỷ các quyết định, nghị quyết, điều lệ của DN trái pháp luật, cổ đông còn có nhiều cách thức khác nhau để tăng cường bảo vệ mình:
1 Lập ban liên lạc cổ đông để trao đổi, nắm bắt thông tin về DN mà họ đầu tư. Cách thức thực hiện có thể thông qua website, blog, email chung;
2 Khiếu nại trực tiếp với DN. Cách này dễ thực hiện, tuy nhiên có hiệu quả hay không phải phụ thuộc vào thiện chí của chính người quản lý DN đó;
3 Nhóm họp để đủ tỷ lệ cần thiết có thể can thiệp vào các quyết định không phù hợp với đa số cổ đông nhỏ. Việc nhóm họp được quy định tại Khoản 2, Điều 79, Luật Doanh nghiệp. Trường hợp một số cổ đông của Công ty Dầu Tường An mới đây là một ví dụ. Họ đã tập hợp họp nhóm lại được với nhau để yêu cầu triệu tập đại hội đồng cổ đông bất thường. Tuy nhiên, cách thức này không dễ dàng đối với những cổ đông quá nhỏ, vì việc tập hợp đủ được tỷ lệ từ 10% vốn điều lệ hoặc tỷ lệ khác nhỏ hơn nếu điều lệ quy định gần như không thể.
4 Thông báo, hoặc kiến nghị với UBCKNN về những sai phạm của DN. Đây cũng là cách thức giúp UBCKNN nắm bắt được những sai phạm của DN. Cách thức này thực tế cũng đã chứng minh hiệu quả qua một số vụ việc DN bị khiếu nại phải giải trình cho UBCKNN.
Người quản lý thiếu coi trọng quyền của cổ đông
Việc người quản lý DN vi phạm quyền lợi của cổ đông tương đối phổ biến, thậm chí công khai. Việc một DN ngay tại Thủ đô Hà Nội cấm cổ đông đến dự đại hội đồng cổ đông bằng cách quy định cổ đông sở hữu 0,3% vốn điều lệ trở lên mới được tham dự là một ví dụ.
Tựu trung lại thì hiện tại, phổ biến sự vi phạm này gồm: thứ nhất, hạn chế các quyền của cổ đông như quyền tham dự đại hội, quyền phát biểu, quyền tiếp cận thông tin; thứ hai, xâm phạm quyền sở hữu của DN thông qua lợi dụng chức vụ, quyền hạn được giao để trục lợi hoặc lạm dụng quyền hạn.
Một trong những yếu tố mà thiên tài đầu tư chứng khoán Warren Buffett đánh giá trước khi đầu tư vào một DN là mức độ trung thực của người quản lý, đặc biệt là trung thực trong báo cáo tài chính và minh bạch thông tin. Vì vậy, nhà đầu tư Việt Nam có thể học hỏi từ Warren Buffett về cách thức đầu tư của ông thông qua đánh giá sự trung thực của người quản lý và mức độ minh bạch của DN.
Thiếu nghiêm minh trong điều hành thị trường
Tất cả các quy định pháp luật khi đã ban hành cần được tuân thủ. Khi có hành vi phạm pháp nào xảy ra, nếu phát hiện được đều phải bị xử lý. Đó là nguyên tắc pháp chế. Trong lĩnh vực chứng khoán, UBCKNN là cơ quan được Nhà nước giao nhiệm vụ quản lý và giám sát TTCK, đã thành lập Ban Thanh tra, Ban Giám sát, Ban Pháp chế và các ban khác để giám sát việc tuân thủ pháp luật của các thành viên thị trường.
Nghị định 36/2007/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chứng khoán đã quy định rất rõ về các hành vi vi phạm, đây là công cụ pháp lý để UBCKNN xử phạt các lỗi vi phạm. Tuy nhiên, các quyết định xử phạt trong thời gian qua cũng không làm giảm các hành vi vi phạm, đặc biệt về việc thực hiện nghĩa vụ công bố thông tin.
Một điều tưởng chừng đơn giản với DN nhưng lại rất quan trọng đối với cổ đông là việc công bố báo cáo tài chính. Điều 16, Luật Chứng khoán đã quy định rất cụ thể: “DN đại chúng phải công bố báo cáo tài chính bao gồm bảng cân đối kế toán, báo cáo kết quả hoạt động sản xuất, kinh doanh, báo cáo lưu chuyển tiền tệ và thuyết minh báo cáo tài chính”. Tuy nhiên, thực tế, kể cả các DN niêm yết và DN đại chúng chưa niêm yết cũng chỉ công bố báo cáo tài chính tóm tắt mà không có bản thuyết minh, khiến cổ đông không thể nắm bắt được bản chất của những con số đó như thế nào.
Cổ đông muốn tìm hiểu kỹ hơn về báo cáo tài chính và các nghị quyết, quyết định khác của DN thường tìm cách truy tìm website DN đó, nhưng cũng rất ít DN có website, hoặc có nhưng không công bố đúng như Luật Chứng khoán yêu cầu, mặc dù Thông tư 38/2007/TT-BTC có yêu cầu các DN đại chúng phải có website để công bố, đăng tải mọi thông tin về báo cáo tài chính, các biên bản, nghị quyết đại hội đồng cổ đông. Thực tế, việc lập một website DN đăng tải các nội dung phải công bố thông tin không phải là việc khó khăn đối với một DN đại chúng, thậm chí chi phí tạo một website theo giá thị trường hiện nay cũng chỉ khoảng 500.000 đến 1.000.000 đồng.
Hiện tại, sự phản ứng về việc công bố thông tin không đầy đủ của các DN tại UBCKNN chỉ dừng ở mức: “UBCKNN đề nghị DN (đại chúng) báo cáo chi tiết việc thực hiện nghĩa vụ công bố thông tin định kỳ, bất thường và theo yêu cầu... Báo cáo gửi về UBCNKK trước ngày 23/4/2008” (Công văn số 620/UBCKNN-QLPH, ngày 16/4/2008). Sự dễ dãi của UBCKNN phải chăng đang tạo điều kiện cho DN “nhờn luật”? Trong bối cảnh này, nhà đầu tư tiếp tục đầu tư theo kiểu “thạo tin” mà không phải do nghiên cứu, phân tích DN bởi vì làm gì có đủ thông tin để nghiên cứu.
Thiết nghĩ, vai trò của UBCKNN trong việc tạo dựng môi trường đầu tư chứng khoán minh bạch và tuân thủ pháp luật là rất quan trọng. Vì vậy, đã đến lúc UBCKNN cần “mạnh tay” hơn nữa trong việc giám sát và xử lý các hành vi vi phạm một cách nghiêm minh và công bằng.
Lời kết
Luật Chứng khoán và các văn bản hướng dẫn đã hoàn thiện từ lâu, nhưng việc thực thi lại chưa được chú trọng đúng mức và nếu bộ tam (nhà đầu tư, DN và cơ quan quản lý thị trường) vẫn duy trì ý thức pháp luật và hành xử như thời gian qua, chỉ số niềm tin đối với TTCK Việt Nam sẽ còn tiếp tục ở mức đáng lo ngại.
Một xã hội chỉ được quản lý tốt khi mọi người dân và chính quyền hành xử trên tinh thần thượng tôn pháp luật và khi đó niềm tin đối với TTCK Việt Nam cũng sẽ nhanh chóng phục hồi. Hy vọng, ngày đó sẽ không xa.