Đây là một trong những nguyên tắc đáng chú ý của thị trường carbon Việt Nam được ông Nguyễn Thành Công, Trưởng phòng Thị trường, Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), chia sẻ tại Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026 - Từ chính sách đến hành động, diễn ra tại TP.HCM ngày 14/8.
| |
Trong giai đoạn thí điểm, theo ông Công, thị trường hiện áp dụng với khoảng 150 doanh nghiệp phát thải lớn thuộc ba lĩnh vực nhiệt điện, sản xuất sắt thép và xi măng. Hạn ngạch phát thải được phân bổ miễn phí 100%.
Hạn ngạch là lượng khí nhà kính doanh nghiệp được phép phát thải trong một giai đoạn nhất định. Kết thúc kỳ tuân thủ, doanh nghiệp phải nộp trả số hạn ngạch tương ứng với lượng phát thải thực tế đã được kiểm kê. Nếu phát thải vượt hạn ngạch được phân bổ, doanh nghiệp có thể mua thêm hạn ngạch từ đơn vị còn dư hoặc sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ, nhưng lượng tín chỉ sử dụng không được vượt quá 30% hạn ngạch đã phân bổ.
Doanh nghiệp cũng được vay tối đa 15% hạn ngạch của giai đoạn kế tiếp để thực hiện nghĩa vụ hiện tại. Chẳng hạn, một doanh nghiệp được phân bổ một triệu hạn ngạch thì chỉ có thể sử dụng tối đa 300.000 tín chỉ carbon để bù trừ. Quy định này giới hạn khả năng chỉ dựa vào việc mua tín chỉ trên thị trường để đáp ứng nghĩa vụ phát thải.
Ở chiều ngược lại, nếu doanh nghiệp đầu tư công nghệ và phát thải thấp hơn mức được phân bổ, lượng hạn ngạch còn dư có thể được bán trên sàn hoặc chuyển sang giai đoạn tiếp theo.
Theo lộ trình, với giai đoạn tuân thủ 2025-2026, doanh nghiệp phải nộp báo cáo kiểm kê khí nhà kính trước ngày 1/12/2027 và hoàn thành nộp trả hạn ngạch trước ngày 31/12/2027. Cơ chế này đặt doanh nghiệp trước hai lựa chọn: đầu tư để giảm phát thải khí nhà kính trong hoạt động sản xuất, hoặc cân đối thêm chi phí mua hạn ngạch và tín chỉ khi phát thải vượt mức được phân bổ.
Theo Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về Sàn giao dịch các-bon trong nước, được Chính phủ ban hành ngày 19/1/2026, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) đã xây dựng hệ thống công nghệ thông tin và triển khai dịch vụ lưu ký, thanh toán giao dịch, kết nối chặt chẽ với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội cùng các thành viên lưu ký các-bon là công ty chứng khoán. VSDC đảm bảo tính chính xác của dữ liệu nhận được từ hệ thống đăng ký tại Bộ Nông nghiệp và Môi trường và hệ thống giao dịch của Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội, trên cơ sở xử lý tự động.
Ông Trần Trọng Kiên, Phó giám đốc Phòng Thị trường chứng khoán phái sinh, Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội (HNX), cho biết ngày 29/6/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Bộ Tài chính và các đơn vị liên quan đã chính thức đưa sàn giao dịch carbon vào hoạt động tại HNX. Đây là bước đi đầu tiên nhằm thương mại hóa lượng giảm phát thải của các tổ chức thành loại hàng hóa có thể giao dịch công khai trên thị trường.
Trong mô hình này, HNX cung cấp dịch vụ giao dịch cho hai loại hàng hóa chính là hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon, với đối tượng tham gia khác nhau theo từng loại. Đối với hạn ngạch phát thải, chỉ các cơ sở, tổ chức được Nhà nước phân bổ hạn ngạch mới có quyền giao dịch mua bán.
Đối với tín chỉ carbon, tất cả tổ chức hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam đều có thể tham gia, nhưng phải mở tài khoản và giao dịch thông qua các thành viên là công ty chứng khoán thuộc Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX).
Theo ông Kiên, hiện đã có 8 công ty chứng khoán trở thành thành viên giao dịch carbon. Sàn giao dịch hiện áp dụng phương thức giao dịch thỏa thuận, dựa trên nguyên tắc hai bên tự thương lượng, thống nhất các điều khoản trước khi nhập lệnh vào hệ thống. Trước khi phát lệnh, nhà đầu tư cùng thành viên giao dịch phải kiểm tra kỹ thông tin về mã sản phẩm, khối lượng và giá giao dịch. Tài khoản phải có đủ số dư tiền và hàng trước khi đặt lệnh.
Ông Kiên cũng lưu ý, do thị trường carbon ở giai đoạn đầu chưa có biên độ giao dịch, nếu hai bên nhập nhầm giá và phía đối ứng xác nhận thì lệnh vẫn được hệ thống ghi nhận thành công. Nhà đầu tư chỉ được sửa hoặc hủy đối với các lệnh chưa khớp hoặc chưa được xác lập trên hệ thống; một khi giao dịch đã xác lập thành công thì không thể sửa hoặc hủy.
Chia sẻ tại Diễn đàn, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành nhìn nhận, thị trường carbon vẫn là lĩnh vực mới đối với Việt Nam. Trong quá trình triển khai thí điểm, các cơ quan quản lý sẽ tiếp tục rà soát, hoàn thiện chính sách, hạ tầng kỹ thuật, hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định và quản trị dữ liệu.
“Cùng với hoàn thiện các điều kiện vận hành, cơ quan quản lý sẽ tăng cường tham vấn, lắng nghe những khó khăn, vướng mắc và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp để kịp thời đưa ra các giải pháp phù hợp. Ngoài ra, Việt Nam cũng sẽ tăng cường kết nối với các đối tác, tổ chức quốc tế nhằm thúc đẩy hợp tác về tài chính, công nghệ, nâng cao năng lực và phát triển các dự án giảm phát thải có chất lượng”, ông Thành cho biết.