Những bước cải cách có thể đo lường
Thị trường chứng khoán Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển mình quan trọng nhất trong nhiều năm trở lại đây, với hàng loạt cải cách cụ thể được triển khai nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Theo bà Vũ Thị Chân Phương, Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN), tổ chức FTSE Russell đã xác nhận kế hoạch nâng hạng Việt Nam từ nhóm thị trường cận biên (frontier market - nhóm thị trường chứng khoán ở giai đoạn phát triển còn thấp, thanh khoản hạn chế và ít được nhà đầu tư quốc tế tham gia) lên nhóm thị trường mới nổi thứ cấp (secondary emerging market), dự kiến vào tháng 9/2026.
Để đạt được cột mốc này, Việt Nam đã thực hiện một số thay đổi rõ nét. Nổi bật nhất là việc áp dụng cơ chế giao dịch không yêu cầu ký quỹ trước (non-pre-funding) cho các nhà đầu tư tổ chức nước ngoài, nghĩa là họ có thể đặt lệnh mua chứng khoán mà không cần phải nộp đủ 100% tiền vào tài khoản từ trước.
Bên cạnh đó, các thủ tục hành chính cũng được cắt giảm triệt để, giúp thời gian mở tài khoản cho nhà đầu tư ngoại rút ngắn từ 3 đến 6 tháng xuống chỉ còn khoảng hai ngày. Hệ thống công nghệ thông tin mới của thị trường chứng khoán cũng đã được đưa vào vận hành từ tháng 5/2025, góp phần nâng cao năng lực xử lý giao dịch toàn hệ thống.
Về quy mô, tính đến giữa tháng 5/2026, vốn hóa thị trường chứng khoán Việt Nam đạt khoảng 410 tỷ USD. Giá trị giao dịch bình quân trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM đạt khoảng 1,2 tỷ USD mỗi phiên, trong khi giá trị giao dịch toàn thị trường trong quý I/2026 tăng khoảng 50% so với cùng kỳ.
Ngân hàng UBS nhận định rằng các cải cách của thị trường vốn Việt Nam đang được triển khai "theo hướng thực chất, có thể đo lường và tạo dựng niềm tin đối với nhà đầu tư quốc tế." Đặc biệt, UBS ghi nhận đây là lần đầu tiên Việt Nam có một kế hoạch nâng hạng thị trường được Chính phủ phê duyệt chính thức.
Nhìn về phía trước, cơ quan quản lý đang tập trung vào một số nhiệm vụ trọng tâm. Trong đó, cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP, hệ thống đứng giữa bảo lãnh và xử lý thanh toán cho các giao dịch) dự kiến đi vào vận hành trong quý I/2027. Song song đó, từng bước nới lỏng giới hạn sở hữu nước ngoài (FOL - tỷ lệ tối đa cổ phần mà nhà đầu tư nước ngoài được phép nắm giữ trong một doanh nghiệp) và đề xuất sửa đổi Luật Chứng khoán cũng nằm trong lộ trình được Thủ tướng phê duyệt.
Minh bạch — Điều kiện để giữ chân dòng vốn
Ông Đào Việt Dũng, Quản lý cấp cao mảng Quản trị Rủi ro Đầu tư tại Fidelity International, nhận định: "Kinh nghiệm từ nhiều thị trường cho thấy, nâng hạng chỉ là 'tấm vé vào cửa'. Điều quyết định sức hấp dẫn dài hạn vẫn là mức độ minh bạch, khả năng tiếp cận thông tin và chất lượng hàng hóa trên thị trường".
Một trong những điểm yếu được ông Dũng chỉ ra là rào cản ngôn ngữ. Hiện nay, số doanh nghiệp Việt Nam công bố thông tin bằng tiếng Anh đồng thời với tiếng Việt vẫn còn hạn chế. Nhiều báo cáo tài chính, nghị quyết hội đồng quản trị, tài liệu đại hội đồng cổ đông hay thông tin bất thường chỉ xuất hiện bằng tiếng Việt. Đối với các quỹ đầu tư toàn cầu quản lý hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ USD, chi phí tìm kiếm, dịch thuật và kiểm chứng thông tin là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định phân bổ vốn. Trong bối cảnh dòng vốn quốc tế có thể dịch chuyển rất nhanh giữa các thị trường, "chi phí thông tin" cao đang khiến Việt Nam kém cạnh tranh hơn so với các nước trong khu vực, theo đánh giá của ông Dũng.
Ông cho rằng đây không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật. Việc thiếu công bố thông tin bằng tiếng Anh phản ánh một bất cập sâu xa hơn: sự bất đối xứng thông tin - tức là nhà đầu tư nước ngoài tiếp cận thông tin chậm hơn, ít hơn hoặc phải tốn nhiều nguồn lực hơn so với nhà đầu tư trong nước. Do đó, ông nhận định rằng chuẩn hóa công bố thông tin bằng tiếng Anh cần được xem là yêu cầu bắt buộc đối với các doanh nghiệp niêm yết quy mô lớn, thay vì chỉ mang tính khuyến khích.
Xa hơn, ông cho rằng doanh nghiệp Việt Nam cần từng bước áp dụng IFRS - chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (International Financial Reporting Standards), bộ quy chuẩn kế toán giúp báo cáo tài chính của doanh nghiệp được hiểu và so sánh nhất quán trên toàn cầu - đồng thời nâng cao chất lượng quản trị công ty và tăng cường vai trò của thành viên hội đồng quản trị độc lập.
Thách thức không chỉ dừng lại ở tính minh bạch mà còn ở chất lượng hàng hóa trên thị trường. Mục tiêu của Chính phủ là đưa vốn hóa thị trường đạt tối thiểu 100% GDP trong năm nay và khoảng 120% GDP vào năm 2028. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ, tăng vốn hóa thực chất khác hoàn toàn với tăng giá cổ phiếu nhờ đầu cơ hay "bơm thổi" cổ phiếu chất lượng thấp. Điều các quỹ đầu tư tổ chức nước ngoài tìm kiếm là những doanh nghiệp có nền tảng cơ bản tốt, quản trị minh bạch, tăng trưởng lợi nhuận bền vững và đáp ứng các tiêu chuẩn ESG — tức là bộ tiêu chí đánh giá doanh nghiệp trên ba khía cạnh: môi trường (Environmental), xã hội (Social) và quản trị (Governance) — ngày càng khắt khe. Điều này đòi hỏi đẩy mạnh cổ phần hóa và niêm yết các doanh nghiệp nhà nước lớn, khuyến khích doanh nghiệp tư nhân đầu ngành lên sàn, đồng thời kiên quyết xử lý các hành vi thao túng giá và công bố thông tin sai lệch.
Bài học từ Indonesia
Kinh nghiệm từ Indonesia cho thấy gia nhập các bộ chỉ số quốc tế không đồng nghĩa với việc duy trì vị thế đó mãi mãi. Indonesia từng được đánh giá là điểm đến hấp dẫn của dòng vốn quốc tế nhờ quy mô dân số lớn và triển vọng tăng trưởng tích cực. Tuy nhiên, bước sang năm 2026, MSCI - một tổ chức xây dựng và quản lý chỉ số tương tự FTSE Russell - bắt đầu bày tỏ lo ngại về khả năng đầu tư thực tế của thị trường này. Các vấn đề được nêu lên gồm tỷ lệ free float (cổ phiếu tự do chuyển nhượng - phần cổ phiếu đang lưu thông tự do trên thị trường, không bị nắm giữ bởi cổ đông lớn, nhà nước hay ban lãnh đạo) thấp, cơ cấu sở hữu quá cô đặc và khả năng tiếp cận hạn chế của nhà đầu tư quốc tế.
Tháng 4/2026, MSCI quyết định gia hạn thời gian rà soát thay vì đưa ra kết luận ngay. Trong bối cảnh tâm lý thị trường xấu đi, Indonesia ghi nhận dòng vốn ngoại bán ròng khoảng 2,3 tỷ USD từ đầu năm, trong khi chỉ số Jakarta Composite Index (JCI) giảm khoảng 12%. Đến ngày 13/5/2026, MSCI công bố loại 6 cổ phiếu Indonesia khỏi MSCI Global Standard Index — gồm Amman Mineral Internasional, Barito Renewables Energy, Chandra Asri Pacific, Dian Swastatika Sentosa, Petrindo Jaya Kreasi và Sumber Alfaria Trijaya — cùng với 13 cổ phiếu khác bị loại khỏi MSCI Small Cap Index, mà không có cổ phiếu Indonesia nào được bổ sung thay thế. Các thay đổi chính thức có hiệu lực sau phiên giao dịch ngày 29/5/2026.
Theo ước tính của giới phân tích, quyết định này có thể khiến khoảng 1,6 tỷ USD vốn thụ động — tức dòng tiền từ các quỹ ETF rút khỏi thị trường nước này.
Điều đáng lưu ý là nguyên nhân không xuất phát từ việc nền kinh tế Indonesia suy yếu. Vấn đề nằm ở chất lượng cấu trúc thị trường: free float không đáp ứng kỳ vọng, minh bạch chưa đủ cao và khả năng tiếp cận của nhà đầu tư quốc tế bị đặt dấu hỏi. Đây là lời nhắc nhở trực tiếp cho Việt Nam.
Nếu FTSE Russell nâng hạng thị trường vào tháng 9/2026 như dự kiến, Việt Nam nhiều khả năng sẽ thu hút được một lượng vốn ngoại đáng kể nhờ hiệu ứng tái phân bổ danh mục của các quỹ đầu tư toàn cầu. Tuy nhiên, nếu không tiếp tục cải thiện tính minh bạch, chuẩn hóa báo cáo tài chính và nâng cao chất lượng doanh nghiệp niêm yết, dòng vốn đó hoàn toàn có thể đảo chiều nhanh chóng.
Trong cuộc cạnh tranh thu hút vốn quốc tế, điều các nhà đầu tư toàn cầu thực sự tìm kiếm không chỉ là tốc độ tăng trưởng kinh tế hay định giá hấp dẫn, mà là một thị trường họ có thể tin tưởng: nơi thông tin được công bố đầy đủ và kịp thời, luật chơi minh bạch và nhất quán, và cơ quan quản lý bảo vệ sự công bằng cho tất cả các bên tham gia.
Bởi vậy, nâng hạng là cơ hội. Nhưng minh bạch mới là lợi thế cạnh tranh bền vững.
Hội thảo “Tái cấu trúc các kênh dẫn vốn”
Dự kiến ngày 15/7 tới, tại Hà Nội, Báo Tài chính - Đầu tư sẽ tổ chức Hội thảo “Tái cấu trúc các kênh dẫn vốn”. Hội thảo có sự tham gia của lãnh đạo Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, doanh nghiệp niêm yết, các tổ chức đầu tư trong, ngoài nước và đông đảo nhà đầu tư có nhiều năm gắn bó với thị trường vốn.
Đây là sự kiện nằm trong chuỗi hội thảo chuyên đề về thị trường vốn được Báo Tài chính - Đầu tư tổ chức thường niên từ năm 2020 đến nay, nhằm tạo diễn đàn trao đổi giữa cơ quan quản lý, chuyên gia, doanh nghiệp, tổ chức tài chính và các thành viên thị trường về những vấn đề trọng tâm của nền kinh tế và thị trường vốn.
Sự kiện là diễn đàn để các cơ quan quản lý, chuyên gia, doanh nghiệp, tổ chức tài chính và thành viên thị trường cùng trao đổi sự xoay trục của các dòng vốn, các giải pháp phát triển thị trường vốn Việt Nam, từ đó phần nào định hình, tìm kiếm cơ hội đầu tư trong bối cảnh mới.
Thông qua những tham luận, chia sẻ kinh nghiệm từ các tổ chức tài chính và doanh nghiệp; thảo luận, đối thoại chính sách, Hội thảo kỳ vọng sẽ đóng góp thêm các kiến nghị, giải pháp thiết thực nhằm nâng cao hiệu quả huy động và phân bổ các nguồn lực cho nền kinh tế. Đồng thời, sự kiện cũng là dịp nhìn lại chặng đường 30 năm phát triển của ngành chứng khoán Việt Nam, qua đó góp phần định hình các động lực tăng trưởng mới cho thị trường vốn trong giai đoạn tới.