Đại sứ Canada tại Lào và Giám đốc Văn phòng đại diện ADB tại Lào thăm, khảo sát khu vực triển khai Dự án điện gió Monsoon Wind. Nguồn: Ông Chakrit Duangjai, phụ trách quản lý các vấn đề xã hội và lao động của Dự án điện gió Monsoon Wind cung cấp.
Khi tiềm năng chưa đủ để thuyết phục ngân hàng
Monsoon Wind có công suất 600 MW, là dự án điện gió quy mô lớn đầu tiên tại Lào, với toàn bộ sản lượng được xuất khẩu sang Việt Nam theo hợp đồng mua bán điện 25 năm. Xét về tài nguyên và đầu ra, dự án hội đủ những điều kiện quan trọng để phát triển. Nhưng trong mắt các nhà tài trợ, như vậy vẫn chưa đủ.
Ông Scott Roberts, Giám đốc quốc gia Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tại Việt Nam, kiêm Trưởng Ban Lưới điện ASEAN của ADB, chỉ ra một trở ngại lớn: xếp hạng tín nhiệm quốc gia của Lào còn hạn chế. Với một dự án hạ tầng quy mô lớn tại thị trường như vậy, rủi ro quốc gia có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng huy động vốn, ngay cả khi dự án đã có hợp đồng tiêu thụ điện dài hạn.
![]() |
Ông Scott Roberts, Giám đốc quốc gia ADB tại Việt Nam, kiêm Trưởng Ban Lưới điện ASEAN của ADB chia sẻ về Dự án với Đoàn công tác. |
Đây là điểm nghẽn Monsoon Wind phải vượt qua. Theo ông Scott, cấu trúc tài chính của dự án phải được thiết kế để nhận diện, phân bổ và giảm thiểu rủi ro, qua đó tạo niềm tin cho các nhà tài trợ. Đáng chú ý, một số ngân hàng thương mại tham gia dự án theo hình thức không có bảo lãnh.
“Điều này đồng nghĩa với việc họ chấp nhận một phần rủi ro tín dụng của dự án, thay vì chỉ dựa vào bảo lãnh để bảo đảm khoản vay”, ông Scott cho biết.
Khi chấp nhận cho vay không có bảo lãnh, quyết định của các ngân hàng thương mại phải dựa nhiều hơn vào chất lượng dự án, hợp đồng và các cơ chế kiểm soát rủi ro. Vì thế, Monsoon Wind phải chứng minh được khả năng tạo dòng tiền đủ tin cậy để bảo vệ khoản vốn đầu tư.
Đó cũng là lý do ADB tham gia không chỉ với tư cách một bên cấp vốn. Ông Daniel Wiedmer, Giám đốc Tài chính hạ tầng khu vực tư nhân của ADB phụ trách Đông Á, Đông Nam Á và Thái Bình Dương, cho biết: “Vai trò của ADB là hỗ trợ xây dựng một cấu trúc tài chính có thể huy động vốn từ nhiều nguồn, đồng thời tạo điều kiện để các nhà tài trợ khác tham gia”.
Theo ông Daniel, nguồn vốn phát triển có thể đóng vai trò xúc tác, giúp dự án tiếp cận thêm vốn từ các định chế khác, trong đó có ngân hàng thương mại. Cấu trúc tài chính vì thế không đơn thuần là tập hợp các khoản vay, mà phải kết hợp những nguồn vốn có kỳ hạn, điều kiện khác nhau, cùng vốn ưu đãi và viện trợ để xử lý từng rủi ro cụ thể.
Nhiều nguồn vốn cùng tham gia
Tổng giá trị tài trợ của Monsoon Wind đạt khoảng 692,55 triệu USD. Trong đó, ADB cung cấp khoản vay A trị giá 100 triệu USD. Khoản vay B trị giá 150 triệu USD có sự tham gia của Standard Chartered Bank với 100 triệu USD và Sumitomo Mitsui Banking Corporation (SMBC) với 50 triệu USD.
Bên cạnh đó là 382,55 triệu USD các khoản vay song song từ Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng châu Á (AIIB), EXIM Thailand, Hong Kong Mortgage Corporation (HKMC), Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) và Kasikornbank. Dự án còn huy động 50 triệu USD vốn ưu đãi, gồm 20 triệu USD từ LEAP và 30 triệu USD từ CFPS, cùng khoản viện trợ không hoàn lại 10 triệu USD của ADB.
![]() |
Ông Daniel Wiedmer (màn hình bên phải) tham gia trao đổi trực tuyến với Đoàn công tác tại Văn phòng ADB Việt Nam về ý nghĩa của Dự án điện gió Monsoon Wind đối với Việt Nam và triển vọng hợp tác năng lượng khu vực. |
Nhiều định chế cùng tham gia, nhưng mỗi nguồn vốn có điều kiện và yêu cầu riêng. Việc kết hợp vay thương mại, vốn ưu đãi và viện trợ giúp hình thành một cấu trúc tài trợ phù hợp hơn với quy mô và mức độ rủi ro của dự án.
Ông Daniel phân tích: “Vai trò của ADB không chỉ là đưa 100 triệu USD vào dự án, mà còn góp phần tạo dựng cấu trúc để những nguồn vốn khác có thể cùng tham gia”.
Như vậy, khả năng huy động vốn của Monsoon Wind không chỉ nằm ở quy mô khoản vay của một tổ chức, mà ở việc kết hợp nhiều nguồn tài trợ, qua đó tạo cơ sở để các định chế khác cùng tham gia vào dự án.
Tuy nhiên, bài toán khó không dừng ở khâu huy động vốn. Với một dự án điện gió, điều các nhà tài trợ phải tính đến là liệu sản lượng dự kiến có thực sự được phát lên lưới và bán ra đúng như phương án tài chính hay không.
![]() |
Từ dưới chân công trình, turbine Monsoon Wind hiện lên sừng sững giữa mây trời Nam Lào. |
Phân bổ rủi ro để bảo vệ dòng tiền
Ông Daniel đặc biệt lưu ý rủi ro cắt giảm công suất phát điện (curtailment). Trong vận hành hệ thống, dự án có thể phải giảm sản lượng phát lên lưới vì nguyên nhân kỹ thuật, điều kiện vận hành hoặc những yếu tố nằm ngoài tầm kiểm soát của nhà phát triển. Khi đó, turbine vẫn sẵn sàng hoạt động nhưng lượng điện bán ra thấp hơn dự kiến: doanh thu giảm, trong khi nghĩa vụ trả nợ vẫn còn nguyên.
“Hợp đồng cần quy định rõ những trường hợp nào được xem là nguyên nhân cắt giảm công suất, trách nhiệm thuộc về bên nào và cơ chế xử lý khi phát sinh tranh chấp”, ông Daniel nói. Ông cũng nhấn mạnh vai trò của đánh giá kỹ thuật độc lập trong việc xác định nguyên nhân, giảm bất định và tạo cơ sở để các bên thống nhất phương án giải quyết.
Với ngân hàng, đây là vấn đề gắn trực tiếp với khả năng thu hồi vốn. Nếu trách nhiệm khi sản lượng bị cắt giảm không được xác định rõ, tranh chấp có thể kéo dài và dòng tiền của dự án bị ảnh hưởng. Vì thế, phân định rủi ro ngay trong hợp đồng quan trọng không kém việc tính toán sản lượng và doanh thu dự kiến.
Với Monsoon Wind, ADB còn tham gia xây dựng gói hỗ trợ tài chính cho rủi ro này với tổng quy mô 60 triệu USD, gồm một cơ chế cho vay 30 triệu USD và khoản dự phòng 30 triệu USD. Khoản viện trợ không hoàn lại 10 triệu USD của ADB góp phần hình thành cơ chế dự phòng này.
Các công cụ trên tạo thêm nguồn lực để dự án ứng phó với tình huống bất lợi theo những điều kiện đã được thiết kế, đồng thời hỗ trợ thanh khoản khi cần. Đây không phải cơ chế bồi thường tự động cho mọi sản lượng bị cắt giảm, mà là một lớp hỗ trợ tài chính có phạm vi và điều kiện áp dụng cụ thể.
Một vấn đề khác cũng phải tính đến là tranh chấp pháp lý trong giao dịch xuyên biên giới. Theo ông Daniel, các thỏa thuận của Monsoon Wind áp dụng luật Anh và trọng tài tại Singapore. Với dòng vốn đến từ nhiều quốc gia, việc xác định luật điều chỉnh và cơ chế phân xử ngay từ đầu là một phần quan trọng của quá trình thu xếp tài chính. Các bên không chỉ cần thống nhất về khoản vay, mà còn phải có cơ sở pháp lý chung để xử lý những tình huống phát sinh.
Từ một dự án đến mạng lưới năng lượng khu vực
Theo ông Scott, ý nghĩa của thương mại điện xuyên biên giới cần được nhìn nhận rộng hơn. “Lợi ích cần được xem xét ở cấp độ toàn hệ thống, thay vì chỉ so sánh riêng giá điện của từng dự án”, ông nói.
Ông Scott phân tích, nếu mỗi quốc gia phát triển nguồn điện và hạ tầng hoàn toàn độc lập, nguy cơ đầu tư chồng lấn hoặc dư thừa có thể làm giảm hiệu quả chung. Ngược lại, phối hợp quy hoạch và kết nối hệ thống điện có thể giúp tối ưu hóa đầu tư hạ tầng, cải thiện hiệu quả truyền tải và góp phần giảm chi phí điện bình quân cho người sử dụng.
Cách nhìn này cũng lý giải vì sao Việt Nam quan tâm đến nhập khẩu điện từ Lào song song với phát triển nguồn điện trong nước. Hai hướng đi không đối lập mà có thể bổ trợ cho nhau, góp phần đa dạng hóa nguồn cung khi nhu cầu điện tiếp tục tăng cùng đà phát triển kinh tế và công nghiệp. Với Lào, xuất khẩu điện vừa tạo thêm nguồn thu, vừa mở ra cơ hội khai thác các nguồn năng lượng tái tạo.
Tuy nhiên, xuất khẩu điện không thể tách rời nhu cầu phát triển trong nước. Theo ông Aphisid Sengsourivong, Vụ trưởng Vụ Quản lý doanh nghiệp, Bộ Công Thương Lào, khi hoạt động công nghiệp và các khu công nghiệp mở rộng, nhu cầu điện nội địa cũng có thể tăng lên.
“Lào cần thực hiện các thỏa thuận hợp tác hiện có, đồng thời hoạch định kế hoạch phát triển kinh tế của chính mình. Thách thức đặt ra là phải quản lý hài hòa các mục tiêu này một cách rõ ràng và bền vững”, ông Aphisid nhấn mạnh.
![]() |
Ông Aphisid Sengsourivong, Vụ trưởng Vụ Quản lý doanh nghiệp, Bộ Công Thương Lào (thứ 2 từ trái sang) trong cuộc trao đổi với Đoàn công tác. |
Đây cũng là bài toán chung của sáng kiến Lưới điện ASEAN (ASEAN Power Grid - APG). Theo ADB, nhu cầu điện tại Đông Nam Á có thể tăng gấp bốn lần vào năm 2060, kéo theo nhu cầu đầu tư khoảng 100 tỷ USD trong 20 năm tới. Nguồn vốn này không chỉ dành cho các tuyến kết nối xuyên biên giới, mà còn để nâng cấp lưới điện quốc gia và phát triển nguồn phát mới.
APG không có nghĩa là các quốc gia phải lập tức vận hành một hệ thống điện thống nhất. Theo ông Daniel, kết nối khu vực cần được triển khai theo từng giai đoạn: ban đầu có thể là các tuyến kết nối điểm - điểm gắn với những hợp đồng mua bán điện cụ thể; về dài hạn, mạng lưới có thể mở rộng thành kết nối đa điểm, tạo thêm lựa chọn trao đổi điện và tăng khả năng dự phòng giữa các hệ thống.
Để tiến tới mục tiêu đó, các quốc gia phải xử lý những khác biệt về quy hoạch, tiêu chuẩn kỹ thuật, cơ chế vận hành và chính sách. ADB đang phối hợp với Ban Thư ký ASEAN, các nước thành viên và đối tác phát triển trong tư vấn chính sách, hỗ trợ kỹ thuật, nâng cao năng lực và chuẩn bị dự án.
![]() |
Từ khu lưu trú HAKSA, những turbine gió của Dự án Monsoon Wind hiện lên giữa trùng điệp núi rừng Sekong, Lào. Cơ sở lưu trú này góp phần phục vụ hoạt động của dự án, đồng thời hướng tới phát triển du lịch và tạo thêm sinh kế cho cộng đồng địa phương. |
Monsoon Wind không phải mô hình có thể sao chép nguyên trạng cho mọi dự án. Mỗi quốc gia có điều kiện riêng về thị trường tiêu thụ, quy hoạch điện, năng lực lưới, khuôn khổ pháp lý và mức độ rủi ro. Nhưng theo ông Scott, kinh nghiệm từ dự án cho thấy thương mại điện xuyên biên giới cần được nhìn nhận trong tổng thể hệ thống, với sự phối hợp giữa các quốc gia và nhiều nhóm nhà tài trợ.
Từ những turbine trên cao nguyên Nam Lào, dòng điện đã vượt biên giới để đến Việt Nam. Nhưng để hành trình ấy trở thành một dự án có thể vận hành trong 25 năm, phía sau không chỉ là nguồn gió, đường dây truyền tải mà còn là cấu trúc vốn, hợp đồng và cơ chế chia sẻ rủi ro. Đó cũng là những kinh nghiệm đặt ra câu hỏi rộng hơn: từ một dự án cụ thể, Lào nhìn nhận thế nào về triển vọng hợp tác năng lượng với Việt Nam trong thời gian tới?
(Còn nữa)




