Thanh toán thông minh: “Mạch kết nối” của nền kinh tế số

Thanh toán thông minh - hạ tầng cốt lõi của nền kinh tế số

Phát biểu tại Hội thảo “Thanh toán thông minh thúc đẩy tài chính số” trong khuôn khổ Ngày Tài chính số 2026 diễn ra ngày 6/6 tại TP.HCM, Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Văn Thắng cho rằng, nếu trước đây trọng tâm là chuyển đổi từ thanh toán tiền mặt sang thanh toán điện tử, thì hiện nay mục tiêu lớn hơn là xây dựng hệ sinh thái tài chính số hiện đại, an toàn, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm.

Trong hệ sinh thái đó, thanh toán không dùng tiền mặt không còn là một dịch vụ đơn lẻ, mà đã trở thành "mạch kết nối" của nền kinh tế số, liên thông giữa ngân hàng với thương mại điện tử, y tế, giáo dục, giao thông, du lịch, dịch vụ công và nhiều nền tảng số khác.

“Thanh toán thông minh chính là điều kiện quan trọng để thúc đẩy lưu chuyển dòng tiền, mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính, nâng cao hiệu quả quản trị và tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế số trong giai đoạn mới”, Phó Thủ tướng nhấn mạnh.

Theo Quyết định 928 của Thủ tướng Chính phủ về Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia giai đoạn 2026-2030, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 có 95% dân số từ 15 tuổi trở lên sở hữu tài khoản ngân hàng và giá trị thanh toán không dùng tiền mặt đạt 30 lần GDP.

Số liệu từ Ngân hàng Nhà nước (NHNN) cho thấy, đến cuối năm 2025, tỷ lệ người dân từ 15 tuổi trở lên có tài khoản ngân hàng đã đạt 88,96%; giá trị thanh toán không dùng tiền mặt tương đương 28 lần GDP.

Đáng chú ý, thanh toán qua mã QR tiếp tục bùng nổ với tốc độ tăng trưởng bình quân hằng năm 106,24% về số lượng và 128,15% về giá trị giao dịch. Cùng với đó, 100% trường đại học, cao đẳng tại đô thị triển khai thanh toán học phí không dùng tiền mặt; 88% bệnh viện áp dụng thanh toán số; 82% người hưởng lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội và trợ cấp thất nghiệp tại đô thị nhận chi trả qua phương thức không dùng tiền mặt.

Theo Phó Thống đốc NHNN Phạm Thanh Hà, những kết quả này phản ánh sự thay đổi mạnh mẽ trong hành vi tiêu dùng và niềm tin của người dân đối với các sản phẩm, dịch vụ ngân hàng số. Đồng thời, đây cũng là minh chứng cho những nỗ lực của ngành ngân hàng trong quá trình chuyển đổi số và xây dựng hệ sinh thái tài chính hiện đại.

Ngành ngân hàng sẽ tiếp tục hoàn thiện chính sách, hạ tầng, công nghệ và các giải pháp bảo đảm an toàn nhằm phổ cập thanh toán số tới mọi người dân, doanh nghiệp trên cả nước. Mục tiêu là mang lại trải nghiệm tài chính liền mạch, thuận tiện và an toàn, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân trên 10%/năm và nâng giá trị thanh toán không dùng tiền mặt lên 30 lần GDP vào năm 2030.

Ở góc độ học thuật, GS.TS Nguyễn Đức Trung, Hiệu trưởng Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM cho rằng, thanh toán thông minh không chỉ dừng lại ở việc chuyển tiền mà còn tạo ra dữ liệu. Hệ sinh thái này được xây dựng trên bốn trụ cột gồm số hóa toàn diện, chuẩn hóa và khả năng tương tác, ứng dụng AI để phát hiện gian lận theo thời gian thực, cùng với bảo đảm an toàn và bảo mật dữ liệu.

Theo ông Trung, khoảng 30% người Việt Nam hiện chưa có hồ sơ tín dụng. Tuy nhiên, thông qua dữ liệu phát sinh từ các giao dịch thanh toán hằng ngày, các tổ chức tài chính hoàn toàn có thể xây dựng các mô hình đánh giá tín nhiệm thay thế, từ đó mở rộng khả năng tiếp cận tín dụng cho nhiều nhóm khách hàng chưa từng được phục vụ.

Khai thác dữ liệu thanh toán để thúc đẩy tài chính toàn diện

Bên cạnh những kết quả tích cực, việc phát triển thanh toán thông minh vẫn còn nhiều thách thức cần được giải quyết.

Theo Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng, khoảng cách số giữa khu vực thành thị và nông thôn vẫn hiện hữu; một bộ phận người dân, đặc biệt là người cao tuổi và người thu nhập thấp, còn e ngại hoặc chưa tiếp cận được các phương thức thanh toán mới. Trong khi đó, hạ tầng thanh toán cần tiếp tục được mở rộng, nâng cao khả năng liên thông và bảo mật. Các nguy cơ về an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân cũng ngày càng lớn trong bối cảnh tội phạm công nghệ cao liên tục gia tăng.

GS.TS Nguyễn Đức Trung, Hiệu trưởng Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM

Để hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên số, Chính phủ xác định thanh toán không dùng tiền mặt không chỉ là một công cụ tiện ích mà còn là mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái tài chính số.

Theo đó, NHNN sẽ tiếp tục phối hợp với các bộ, ngành hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, tạo điều kiện cho các mô hình thanh toán sáng tạo phát triển, đồng thời bảo đảm quản trị rủi ro và an toàn hệ thống. Bộ Tài chính, Bộ Công Thương cùng các địa phương được yêu cầu đẩy mạnh thanh toán điện tử trong dịch vụ công, mở rộng tiếp cận tài chính tại khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa và phát triển mạng lưới chấp nhận thanh toán không dùng tiền mặt tới từng hộ kinh doanh, chợ dân sinh.

Các ngân hàng, tổ chức trung gian thanh toán và doanh nghiệp công nghệ cần tiếp tục đổi mới sản phẩm, nâng cao chất lượng dịch vụ, đồng thời tăng cường bảo vệ người tiêu dùng. Bên cạnh đó, công tác truyền thông và giáo dục tài chính cần được đẩy mạnh nhằm hình thành văn hóa tiêu dùng số trong xã hội.

Theo GS.TS Nguyễn Đức Trung, Việt Nam đang đi đúng hướng trong phát triển thanh toán thông minh. Tuy nhiên, giá trị lớn nhất của thanh toán thông minh không nằm ở giao dịch, mà ở lớp dữ liệu được tạo ra từ mỗi giao dịch. Khi được quản trị hiệu quả và khai thác có trách nhiệm, nguồn dữ liệu này sẽ trở thành nền tảng cho một hệ sinh thái tài chính toàn diện, nơi các dịch vụ tín dụng, bảo hiểm, đầu tư và quản trị tài chính cá nhân có thể tiếp cận rộng rãi tới mọi người dân và doanh nghiệp.

Từ kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn tại Việt Nam, ông Trung kiến nghị trong ngắn hạn cần xây dựng khung pháp lý đồng bộ về chia sẻ dữ liệu, bảo đảm cạnh tranh lành mạnh và tránh tình trạng tập trung dữ liệu vào một số ít doanh nghiệp.

Trong giai đoạn 2027-2030, Việt Nam cần đầu tư mạnh vào hạ tầng dữ liệu tài chính quốc gia, xây dựng các trung tâm dữ liệu lớn phục vụ thu thập, phân tích dữ liệu thanh toán, đồng thời phát triển các công cụ đánh giá tín dụng và giám sát dựa trên dữ liệu lớn. Song song với đó là nâng cao năng lực phân tích dữ liệu cho cơ quan quản lý và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực tài chính, dữ liệu lớn và an ninh mạng.

Về dài hạn, từ sau năm 2030, Việt Nam cần tiếp tục đầu tư nghiên cứu và phát triển các công nghệ mới như blockchain, AI phân tích giao dịch và các giải pháp bảo mật tiên tiến nhằm bảo đảm hệ thống thanh toán luôn hiện đại, an toàn và đáng tin cậy.

Về phía cơ quan quản lý, Phó thống đốc NHNN Phạm Thanh Hà cho biết, trong thời gian tới, ngành ngân hàng sẽ tập trung vào ba nhóm nhiệm vụ trọng tâm nhằm thúc đẩy thanh toán số và tài chính toàn diện.

Trước hết, NHNN sẽ tiếp tục rà soát, bổ sung và hoàn thiện thể chế, khuôn khổ pháp lý, cơ chế, chính sách cho hoạt động thanh toán số, ngân hàng số và tài chính toàn diện theo tinh thần đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, đồng thời triển khai hiệu quả các nghị quyết, chiến lược và đề án được Bộ Chính trị, Chính phủ giao.

Bên cạnh đó, ngành ngân hàng sẽ tiếp tục nâng cấp và phát triển hạ tầng thanh toán hiện đại, thông suốt và hiệu quả nhằm cung cấp các dịch vụ thanh toán an toàn, tiện ích, bảo mật, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người dân và doanh nghiệp. Đồng thời, đẩy mạnh nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, phát triển các sản phẩm, dịch vụ và phương thức thanh toán mới, qua đó góp phần hình thành hệ sinh thái số thông minh phục vụ tăng trưởng kinh tế.

Một trọng tâm khác là tăng cường bảo đảm an ninh, an toàn trong hoạt động thanh toán và ngân hàng. NHNN sẽ chỉ đạo các tổ chức cung ứng dịch vụ triển khai đồng bộ các giải pháp bảo mật đối với thanh toán trực tuyến và thanh toán thẻ, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng. Cùng với đó, công tác truyền thông và giáo dục tài chính sẽ được đẩy mạnh nhằm nâng cao kiến thức, kỹ năng sử dụng các sản phẩm, dịch vụ tài chính - ngân hàng cho người dân.

Thùy Vinh