Ngân hàng trong kỷ nguyên AI: Cuộc đua không chỉ nằm ở công nghệ

AI phải đi từ ứng dụng riêng lẻ đến năng lực cạnh tranh cốt lõi

Tại Hội thảo và Triển lãm Smart Banking 2026 diễn ra sáng ngày 22/10 tại Hà Nội, ông Đào Minh Tú, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam cho biết, ngành ngân hàng đang chứng kiến ba chuyển dịch lớn: từ tự động hóa đơn lẻ sang hệ sinh thái AI thông minh; đưa AI vào phòng chống gian lận theo thời gian thực; và hoàn thiện khung khổ pháp lý để việc ứng dụng công nghệ gắn với trách nhiệm, an toàn hệ thống.

Những chuyển dịch này diễn ra trên nền tảng thanh toán số tăng trưởng mạnh. Trong 8 tháng năm 2026, theo số liệu được ông Tú dẫn từ Ngân hàng Nhà nước, giao dịch thanh toán qua Internet đạt hơn 4,4 tỷ lượt, với giá trị 81,1 triệu tỷ đồng; giao dịch qua điện thoại di động đạt 14 tỷ lượt, với giá trị 58,4 triệu tỷ đồng; thanh toán bằng mã QR đạt 311 triệu giao dịch, với giá trị 274,2 nghìn tỷ đồng.

Quy mô giao dịch càng lớn, yêu cầu đối với công nghệ càng vượt ra ngoài việc tự động hóa một vài khâu nghiệp vụ. AI cần được tích hợp vào cách ngân hàng vận hành, ra quyết định, phục vụ khách hàng và kiểm soát rủi ro. Đây cũng là lý do Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam nhấn mạnh định hướng chuyển từ tự động hóa đơn lẻ sang mô hình AI-First và AI-Native, trong đó công nghệ trở thành một phần của năng lực hoạt động cốt lõi.

Tại TPBank, sự chuyển dịch này được thể hiện qua việc xây dựng hệ sinh thái AI trên cả hai phương diện vận hành nội bộ và trải nghiệm khách hàng. Ông Nguyễn Hưng, Tổng giám đốc TPBank cho biết, Ngân hàng hiện có hơn 60 ứng dụng AI triển khai tại 13 khối nghiệp vụ. Trong lĩnh vực công nghệ, 450 cán bộ IT ứng dụng AI xuyên suốt vòng đời phát triển phần mềm, giúp giảm 50% thời gian xử lý và tăng năng suất 2 - 3 lần.

Những con số này cho thấy AI không chỉ được sử dụng để tạo thêm điểm chạm số với khách hàng, mà còn có thể tác động trực tiếp đến năng suất của bộ máy vận hành. Khi AI tham gia xuyên suốt quy trình phát triển phần mềm và nhiều khối nghiệp vụ, câu chuyện không còn là thử nghiệm một công cụ mới, mà là thay đổi cách tổ chức thực hiện công việc.

Ở phía khách hàng, TPBank phát triển các điểm chạm thông minh như trợ lý GenAI T'AioX và tính năng Paste to Pay, kết hợp mô hình an ninh ba lớp “Phòng - Chống - Phản ứng nhanh” để bảo vệ dòng tiền theo thời gian thực. Với 18 triệu khách hàng và 99,5% giao dịch thực hiện qua kênh số, ngân hàng đặt trọng tâm vào sự kết hợp giữa công nghệ AI, văn hóa dữ liệu và năng lực kiểm soát của con người.

Từ thực tiễn này, thách thức của ngân hàng không chỉ là mở rộng số lượng ứng dụng AI, mà còn là bảo đảm các ứng dụng tạo ra giá trị đo lường được và vận hành trong một khuôn khổ quản trị phù hợp. Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam cũng nhấn mạnh yêu cầu thúc đẩy AI có trách nhiệm, chú trọng quản trị dữ liệu, hạ tầng và tuân thủ các quy định về an toàn, quản trị rủi ro.

Nói cách khác, chuyển đổi sang ngân hàng thông minh không đơn thuần là bổ sung AI vào quy trình hiện hữu. Đó là quá trình đưa AI vào năng lực vận hành và mô hình phục vụ khách hàng, đồng thời bảo đảm hiệu quả công nghệ không bị triệt tiêu bởi rủi ro dữ liệu, gian lận hay những điểm yếu trong quản trị.

Phải phát hiện gian lận trước khi thiệt hại xảy ra

Nếu AI mở ra khả năng nâng cao năng suất và cá nhân hóa dịch vụ, thì sự gia tăng của gian lận trực tuyến và giả mạo danh tính đặt ra một thách thức song hành: ngân hàng càng số hóa sâu, yêu cầu bảo vệ giao dịch càng phải chuyển từ phản ứng sau sự cố sang phát hiện và ngăn chặn chủ động.

Ông Lê Quang Hà, Phó giám đốc Công ty TNHH MTV An ninh mạng Viettel nhấn mạnh, định hướng chuyển từ phòng thủ truyền thống sang bảo vệ chủ động và nâng cao khả năng chống chịu số. Trọng tâm là giám sát liên tục, phát hiện sớm mối đe dọa, ứng phó sự cố và duy trì hoạt động của các dịch vụ thiết yếu.

Theo định hướng này, năng lực an ninh mạng không thể chỉ được đánh giá qua khả năng ngăn chặn một cuộc tấn công. Hệ thống còn phải có khả năng nhận biết dấu hiệu bất thường, xử lý nhanh khi rủi ro xuất hiện và bảo đảm dịch vụ thiết yếu tiếp tục hoạt động. Phân tích hành vi, phát hiện bất thường và tình báo mối đe dọa (Threat Intelligence) là những công cụ quan trọng trong cách tiếp cận đó, nhất là trước các hình thức lừa đảo trực tuyến, giả mạo danh tính và tấn công có sử dụng AI.

Ở một hướng tiếp cận bổ sung, ông Harmon Wang, Tổng giám đốc StreamCube Technology nhấn mạnh, sự cần thiết của hệ thống phòng chống gian lận thông minh, toàn diện trên quy mô toàn ngân hàng. Thay vì để các giải pháp hoạt động rời rạc, cách tiếp cận toàn diện hướng tới khả năng phát hiện và ngăn chặn gian lận trên phạm vi rộng hơn, đồng thời tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, lực lượng chức năng, ngân hàng và các đơn vị cung cấp dịch vụ liên quan.

Điểm đáng chú ý là gian lận tài chính không phải bài toán mà một ngân hàng hay một công nghệ đơn lẻ có thể giải quyết độc lập. Hiệu quả phòng chống phụ thuộc vào khả năng kết nối các lớp giám sát, phối hợp giữa những chủ thể liên quan và chủ động nhận diện rủi ro trước khi chúng gây thiệt hại. Với nền tảng phòng chống gian lận toàn diện (full-stack), StreamCube hướng tới hỗ trợ ngân hàng phát hiện, ngăn chặn gian lận, bảo vệ tài sản và củng cố niềm tin khách hàng.

Ở cấp độ triển khai tại ngân hàng, ông Nguyễn Vĩnh Tuyên, Phó tổng giám đốc Nam A Bank chia sẻ, ngân hàng xác định niềm tin số là nền tảng để phát triển ngân hàng số an toàn, bền vững và nâng cao trải nghiệm khách hàng. Nam A Bank hướng tới mô hình “bảo mật thông minh”, ứng dụng AI để nhận diện rủi ro theo thời gian thực, xác thực thích ứng và chủ động ngăn chặn gian lận trước khi ảnh hưởng đến khách hàng.

Ngân hàng kết hợp eKYC, xác thực sinh trắc học, công nghệ chống giả mạo, VNeID, các phương thức thanh toán số hiện đại và mô hình bảo mật đa lớp. Định hướng này phản ánh yêu cầu cân bằng giữa hai mục tiêu thường xuyên tạo ra sức ép cho ngân hàng số: giao dịch phải nhanh chóng, thuận tiện nhưng không được đánh đổi sự an toàn.

Trong dài hạn, Nam A Bank định hướng phát triển mô hình AI-Ready Bank, đưa AI vào vận hành, quản trị rủi ro và phục vụ khách hàng, hướng tới Trusted Digital Banking. Theo định hướng được ngân hàng chia sẻ, công nghệ không chỉ tạo ra tốc độ mà còn phải góp phần củng cố niềm tin của khách hàng.

Đặt cạnh nhau, các ý kiến cho thấy niềm tin số không thể được xây dựng chỉ bằng trải nghiệm giao dịch thuận tiện hay những tính năng thông minh. Niềm tin còn phụ thuộc vào khả năng bảo vệ tài sản, phát hiện giao dịch bất thường, hạn chế gian lận và duy trì dịch vụ khi xảy ra sự cố. Vì vậy, AI vừa là công cụ nâng cao hiệu quả, vừa có thể trở thành một phần của năng lực phòng vệ nếu được tích hợp đúng cách vào hệ thống quản trị rủi ro.

Cuộc đua ngân hàng AI do đó không chỉ là cuộc đua về tốc độ triển khai công nghệ. Ngân hàng cần chứng minh AI tạo ra hiệu quả thực chất trong vận hành, đồng thời xây dựng cơ chế phòng chống gian lận đủ toàn diện và năng lực chống chịu đủ mạnh. Khi khách hàng ngày càng phụ thuộc vào các kênh giao dịch số, khả năng giữ an toàn cho từng giao dịch sẽ là một phần quan trọng quyết định chất lượng tăng trưởng của ngân hàng.

Nhuệ Mẫn