Đặt nền móng cho cơ chế CCP
Bộ Tài chính vừa ban hành Thông tư số 145/2026/TT-BTC ngày 30/9/2026 quy định hoạt động đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán. Thông tư có hiệu lực từ ngày 16/11/2026.
Thông tư mới điều chỉnh hoạt động đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán, quỹ hỗ trợ thanh toán, quỹ bù trừ và quỹ phòng ngừa rủi ro nghiệp vụ.
Một trong những nội dung đáng chú ý của Thông tư 145 là hoàn thiện khung pháp lý để triển khai hoạt động bù trừ, thanh toán giao dịch cổ phiếu, chứng chỉ quỹ và chứng quyền có bảo đảm theo cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP).
Theo quy định, thành viên bù trừ gồm thành viên bù trừ trực tiếp và thành viên bù trừ chung. Thành viên bù trừ trực tiếp thực hiện bù trừ, thanh toán giao dịch của chính mình và khách hàng; trong khi thành viên bù trừ chung có thể cung cấp dịch vụ bù trừ, thanh toán cho thành viên giao dịch không bù trừ và khách hàng của các thành viên này.
Khi cơ chế CCP được triển khai, quỹ hỗ trợ thanh toán hiện hành sẽ được thay thế bằng quỹ bù trừ để đảm bảo thanh toán giao dịch cổ phiếu, chứng chỉ quỹ và chứng quyền có bảo đảm.
VSDC sẽ chuyển giao, hoàn trả tiền đóng góp quỹ hỗ trợ thanh toán sau khi hoàn tất thanh toán toàn bộ các giao dịch thực hiện trước ngày chính thức triển khai hoạt động bù trừ, thanh toán theo CCP.
Quỹ bù trừ được hình thành từ các khoản đóng góp bằng tiền của thành viên bù trừ, tạo thêm lớp nguồn lực đảm bảo an toàn thanh toán khi thị trường chuyển sang cơ chế mới.
Cùng với đó, Thông tư quy định cụ thể cơ chế ký quỹ bù trừ. Thành viên bù trừ được tự đánh giá và quyết định mức tiền ký quỹ bù trừ ban đầu đối với giao dịch mua cổ phiếu, chứng chỉ quỹ của một số nhóm nhà đầu tư, trong đó có nhà đầu tư nước ngoài là tổ chức.
Quy định này cũng áp dụng với giao dịch tự doanh của công ty chứng khoán; giao dịch của chính công ty quản lý quỹ; công ty đầu tư chứng khoán; tổ chức kinh doanh bảo hiểm; ngân hàng thương mại; chi nhánh ngân hàng nước ngoài; quỹ đầu tư chứng khoán; quỹ hưu trí tự nguyện và quỹ bảo hiểm hưu trí bổ sung được cấp phép thành lập, hoạt động tại Việt Nam.
Đối với giao dịch mua cổ phiếu, chứng chỉ quỹ của nhà đầu tư không thuộc các nhóm trên, nhà đầu tư phải có mức tiền ký quỹ bù trừ ban đầu bằng 100% giá trị giao dịch mua chứng khoán dự kiến thực hiện, ngoại trừ giao dịch ký quỹ theo quy định. Mức 100% cũng áp dụng đối với giao dịch mua chứng quyền có bảo đảm.
Nhà đầu tư phải duy trì ký quỹ đối với các giao dịch chưa hoàn tất thanh toán và bổ sung tài sản ký quỹ nếu giá trị tài sản ký quỹ thấp hơn mức yêu cầu. Tùy điều kiện thị trường, thành viên bù trừ có quyền yêu cầu nhà đầu tư bổ sung ký quỹ ngay trong phiên giao dịch.
Tạo thuận lợi cho dòng vốn ngoại, tăng an toàn thanh toán
Một nội dung đáng chú ý khác là cơ chế mua cổ phiếu không yêu cầu có đủ tiền khi đặt lệnh đối với nhà đầu tư nước ngoài là tổ chức.
Theo Thông tư, nhóm nhà đầu tư này phải có đủ tiền trên tài khoản tiền gửi thanh toán bù trừ trước thời điểm thành viên lưu ký phải có đủ tiền trên tài khoản để thực hiện thanh toán giao dịch chứng khoán.
Trường hợp nhà đầu tư không có đủ tiền và mở tài khoản lưu ký tại công ty chứng khoán, công ty chứng khoán sử dụng tiền của mình để thanh toán giao dịch mua cổ phiếu thay nhà đầu tư.
Đối với nhà đầu tư mở tài khoản lưu ký tại ngân hàng lưu ký, ngân hàng lưu ký gửi yêu cầu cho công ty chứng khoán để công ty chứng khoán sử dụng tiền của mình chuyển về tài khoản tiền gửi thanh toán bù trừ của ngân hàng lưu ký tại ngân hàng thanh toán để thanh toán thay nhà đầu tư, đồng thời thông báo cho VSDC.
Thông tư cũng thiết lập cơ chế kiểm soát đối với giao dịch thiếu tiền. Trong trường hợp tổng giá trị giao dịch thiếu tiền vượt quá phần nguồn lực theo quy định, VSDC có thể loại bỏ thanh toán theo nguyên tắc tổng giá trị các giao dịch thiếu tiền còn lại không bị loại bỏ của nhà đầu tư tại các công ty chứng khoán trong cùng ngày không vượt quá 50 tỷ đồng.
Song song với việc tạo thuận lợi cho giao dịch, Thông tư tiếp tục nhấn mạnh nguyên tắc bảo vệ tài sản nhà đầu tư. Chứng khoán lưu ký tại VSDC là tài sản thuộc sở hữu của khách hàng và phải được quản lý tách biệt với tài sản của VSDC.
Thành viên lưu ký cũng phải mở tài khoản lưu ký chi tiết cho từng khách hàng và quản lý tách biệt tài sản của từng khách hàng. Chứng khoán lưu ký của khách hàng là tài sản thuộc sở hữu của khách hàng và được quản lý tách biệt với tài sản của thành viên lưu ký.
Mỗi thành viên lưu ký về nguyên tắc chỉ được mở 1 tài khoản lưu ký chứng khoán tại VSDC, ngoại trừ một số trường hợp được quy định riêng. Việc hạch toán, chuyển khoản chứng khoán bằng bút toán ghi sổ giữa các tài khoản lưu ký có hiệu lực pháp lý như việc chuyển giao chứng khoán chứng chỉ.
Thông tư 145 có hiệu lực từ 16/11/2026, đồng thời bãi bỏ toàn bộ Thông tư 119/2020/TT-BTC quy định hoạt động đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán cùng một số quy định sửa đổi, bổ sung liên quan.
Với khung pháp lý mới về thành viên bù trừ, ký quỹ, quỹ bù trừ và xử lý nghĩa vụ thanh toán, Thông tư 145 tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi hạ tầng hậu giao dịch của thị trường chứng khoán Việt Nam sang cơ chế CCP, tăng cường quản trị rủi ro thanh toán và từng bước tiệm cận thông lệ quốc tế.
