Mở cửa mua sắm công cho doanh nghiệp nhỏ và vừa

(ĐTCK)  Dự thảo Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa đề xuất dành tối thiểu 20% giá trị mua sắm công hằng năm cho khu vực này. Chính sách được kỳ vọng mở rộng đầu ra, tạo cơ hội để doanh nghiệp tích lũy kinh nghiệm và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Mua sắm công là công cụ tạo thị trường và đầu ra cho doanh nghiệp nhỏ và vừa

Từ ngân sách thành đơn hàng

Năm 2023, bà Phạm Lâm Minh Thúy, Giám đốc Công ty TNHH Xây dựng và Dịch vụ thương mại Tiến Đạt, từng phản ánh những khó khăn của doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) khi tham gia các gói thầu sử dụng vốn nhà nước.

Theo bà Thúy, một số chủ đầu tư, đơn vị mời thầu gộp nhiều hạng mục như xây lắp, thiết bị phòng cháy chữa cháy, điện nước, chiếu sáng... vào cùng một gói thầu, trong khi thời gian mời thầu chỉ khoảng 7-10 ngày. Cách thiết kế này khiến những doanh nghiệp chỉ chuyên về một lĩnh vực gần như không có cơ hội tham gia độc lập.

Một thực tế khác là DNNVV có thể tham gia cung ứng hàng hóa, thực hiện một phần công việc nhưng không trực tiếp đứng tên nhà thầu ký hợp đồng với chủ đầu tư, mà phải tham gia với tư cách nhà thầu phụ.

Báo cáo nghiên cứu “Tính hợp pháp của sản phẩm gỗ trong mua sắm công tại Việt Nam” do Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (nay là Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - VCCI) công bố năm 2019 cho thấy, 42% doanh nghiệp trong mẫu khảo sát từng tham gia mua sắm công với tư cách nhà thầu phụ. Theo báo cáo, đây là cách để những doanh nghiệp hạn chế về kinh nghiệm và nguồn lực tiếp cận thị trường.

Hai thực tế trên cho thấy, cơ hội tiếp cận mua sắm công không chỉ phụ thuộc vào quyền dự thầu, mà còn chịu tác động từ cách thiết kế gói thầu và khả năng tiếp cận công việc thực tế. Vì vậy, mở rộng thị trường cho DNNVV cần đi đôi với bảo đảm giá trị từ các hợp đồng sử dụng ngân sách thực sự đến được với nhóm doanh nghiệp này.

Tại Điều 12 dự thảo Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa đang trình Quốc hội khóa XVI tại Kỳ họp thứ 2, một quy định đáng chú ý là dành các gói thầu xây lắp, mua sắm hàng hóa và gói thầu hỗn hợp sử dụng ngân sách nhà nước có giá không quá 20 tỷ đồng cho DNNVV tham gia. Chỉ khi không có DNNVV đáp ứng yêu cầu, doanh nghiệp quy mô lớn mới được dự thầu theo quy định của pháp luật về đấu thầu.

Bên cạnh đó, dự thảo đề xuất dành tối thiểu 20% giá trị mua sắm công sử dụng ngân sách nhà nước hằng năm cho DNNVV tham gia.

Tỷ lệ 20% không chỉ dừng ở con số báo cáo, mà phải chuyển hóa thành giá trị công việc thực tế doanh nghiệp được giao và được thanh toán.

Điểm mới của chính sách là sử dụng hoạt động mua sắm công để tạo lập thị trường đầu ra, bên cạnh các hình thức hỗ trợ vốn, công nghệ và tư vấn quản trị. Theo đó, DNNVV có thêm cơ hội cung ứng hàng hóa, dịch vụ và thực hiện những gói thầu phù hợp với năng lực. Đây cũng là bước phát triển từ cơ chế ưu tiên DNNVV đã được triển khai tại Nghị quyết số 198/2025/QH15 ngày 17/5/2025 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt để thúc đẩy phát triển kinh tế tư nhân tại Việt Nam.

Theo cơ quan soạn thảo, chính sách nhằm mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường, tạo thêm đơn hàng để DNNVV từng bước nâng cao năng lực sản xuất, cung ứng và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh, mua sắm công là công cụ tạo thị trường và đầu ra cho DNNVV. Dẫn kết quả triển khai Nghị quyết 198/2025/QH15, Bộ trưởng cho biết, trong một năm qua, gần 226.000 gói thầu dưới 20 tỷ đồng đã được dành cho DNNVV, với hơn 12.000 doanh nghiệp tham gia, tổng giá trị khoảng 126.000 tỷ đồng.

TS. Nguyễn Thị Cẩm Giang, giảng viên Khoa Tài chính, Học viện Ngân hàng cho rằng, quy định này tạo sân chơi phù hợp hơn với quy mô và năng lực của DNNVV, đồng thời vẫn phải bảo đảm cạnh tranh, công bằng và minh bạch trong lựa chọn nhà thầu. Việc tham gia các gói thầu phù hợp cũng giúp doanh nghiệp tích lũy kinh nghiệm, nâng cao năng lực quản trị và chất lượng thực hiện dự án.

Cần đo bằng hợp đồng thực tế

Chủ trương mở rộng cơ hội tham gia mua sắm công cho DNNVV nhận được sự đồng tình, song cách thiết kế và tổ chức thực hiện chính sách cần được kiểm soát chặt chẽ. Đây cũng là vấn đề được cơ quan thẩm tra và nhiều đại biểu Quốc hội lưu ý khi góp ý dự thảo Luật.

Trong báo cáo thẩm tra, Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội nhấn mạnh, chính sách tác động trực tiếp đến cạnh tranh và hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước, do đó cần được thiết kế phù hợp với pháp luật về đấu thầu, tránh hình thành cơ chế lựa chọn nhà thầu song song.

Ủy ban đề nghị làm rõ cơ sở xác định ngưỡng giá gói thầu không quá 20 tỷ đồng và tỷ lệ tối thiểu 20% dành cho DNNVV; đồng thời quy định cách xử lý khi không có doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu, tránh kéo dài quá trình lựa chọn nhà thầu. Cơ quan thẩm tra cũng lưu ý cần có biện pháp ngăn ngừa tình trạng chia nhỏ gói thầu hoặc thành lập doanh nghiệp “bình phong” để hưởng ưu đãi.

Đại biểu Quốc hội Bùi Thị Quỳnh Thơ (Đoàn Hà Tĩnh) cũng đề nghị hoàn thiện chính sách ưu tiên DNNVV trong mua sắm công; bảo đảm cạnh tranh bình đẳng, không ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước.

Trong khi đó, đại biểu Quốc hội Nguyễn Ngọc Sơn (Đoàn Hải Phòng) đề nghị làm rõ cách xác định tỷ lệ 20% theo hướng căn cứ vào giá trị hợp đồng thực tế được trao cho DNNVV, đồng thời tăng cường công khai thông tin trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia.

Cùng quan tâm đến tính thực chất của chỉ tiêu này, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn Hải Phòng) đề nghị thống nhất cách tính tỷ lệ mua sắm công theo giá trị, phân biệt giữa giá trị gói thầu dành cho DNNVV tham gia và giá trị hợp đồng thực tế được trao.

Bà Nga cũng đề nghị thiết lập cơ chế công khai, giải trình trong trường hợp không đạt tỷ lệ tối thiểu. Theo đó, nguyên tắc tính theo giá trị, nghĩa vụ công khai, giải trình và giới hạn áp dụng ngoại lệ cần được quy định tại Điều 12; còn công thức, biểu mẫu và quy trình thực hiện có thể giao Chính phủ quy định chi tiết.

Tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về báo cáo tiếp thu, giải trình, chỉnh lý dự thảo Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa vào chiều tối 10/11, Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi cho biết, cơ quan soạn thảo đã rà soát quy định về mua sắm công theo hướng giao Chính phủ quy định cơ chế xử lý trong trường hợp tổng giá trị các gói thầu mua sắm sử dụng ngân sách nhà nước không đủ để bảo đảm tỷ lệ 20%, hoặc cơ quan, tổ chức không có gói thầu phù hợp có giá không quá 20 tỷ đồng để dành cho DNNVV.

Theo cơ quan soạn thảo, việc giao Chính phủ quy định cơ chế xử lý sẽ tạo sự linh hoạt trong thực tiễn, phù hợp với biến động giá, quy mô mua sắm và năng lực của DNNVV.

Tuy nhiên, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, cơ quan thẩm tra đề nghị thống nhất giữa nội dung giải trình của Chính phủ và quy định trong dự thảo Luật. Cụ thể, báo cáo giải trình của Chính phủ đề cập phương án giao Chính phủ quy định ngưỡng giá gói thầu dành cho DNNVV trong từng thời kỳ, trong khi dự thảo Luật vẫn ấn định mức không quá 20 tỷ đồng.

Ở góc độ mở rộng cơ hội cho DNNVV, đại biểu Quốc hội Nguyễn Văn Thân (Đoàn Hà Nội), Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, đề nghị bảo đảm tỷ lệ 20% không chỉ dừng ở con số báo cáo, mà phải chuyển hóa thành giá trị công việc thực tế doanh nghiệp được giao và được thanh toán.

Đáng chú ý, ông Thân đề xuất quy định trách nhiệm của doanh nghiệp quy mô lớn trúng thầu trong việc giao cho nhà thầu phụ là DNNVV thực hiện phần công việc phù hợp, với tổng giá trị thanh toán tối thiểu bằng 20% giá trị hợp đồng đã ký với chủ đầu tư. Ông cũng đề nghị đơn giá thanh toán cho nhà thầu phụ tương ứng với đơn giá chủ đầu tư thanh toán cho nhà thầu chính, đồng thời ràng buộc trách nhiệm thanh toán đầy đủ, đúng hạn của nhà thầu chính.

Để triển khai đề xuất này, ông Thân kiến nghị nghiên cứu bổ sung đồng bộ các quy định vào Luật Đấu thầu, trong đó làm rõ trách nhiệm thể hiện trong hồ sơ mời thầu, hợp đồng và cơ chế kiểm tra thực hiện. Quy định cần phù hợp với tính chất từng gói thầu và năng lực thực tế của DNNVV.

Minh Minh

Tin liên quan

Tin cùng chuyên mục