Thiết kế chính sách cho lộ trình mở cửa
Trong nhiều năm, thị trường tài chính Việt Nam phát triển chủ yếu xoay quanh tín dụng ngân hàng, chứng khoán và bất động sản. Những lớp tài sản mới thường bị xem là nhạy cảm, trong khi công nghệ tài chính dù phát triển nhanh vẫn thiếu một hành lang pháp lý rõ ràng. Từ năm 2025, bức tranh này bắt đầu chuyển biến khi đồng thời xuất hiện cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực ngân hàng, khung thí điểm cho tài sản mã hóa và nền tảng pháp lý cho trung tâm tài chính quốc tế. Điều quan trọng là sự thay đổi này không nên được hiểu đơn thuần là xu hướng nới lỏng quản lý. Các chính sách mới đều vận hành theo một logic nhất quán: cho phép thử nghiệm, nhưng trong phạm vi xác định, với điều kiện tham gia rõ ràng và cơ chế giám sát chặt chẽ.
| |
Bước đi đầu tiên mang tính nền tảng trong quá trình đổi mới thị trường tài chính là việc ban hành hàng loạt quy định nhằm hợp pháp hóa các khái niệm cốt lõi liên quan đến tài sản mới. Luật Công nghiệp công nghệ số số 71/2025/QH15 đã đưa tài sản số vào phạm vi điều chỉnh, qua đó giải quyết bài toán căn bản là xác lập đối tượng để thị trường có thể giao dịch và quản lý.
Bước tiếp theo là triển khai thử nghiệm có kiểm soát: Nghị định 94/2025/NĐ-CP mở cơ chế thử nghiệm trong lĩnh vực ngân hàng, trong khi Nghị quyết 05/2025/NQ-CP đưa thị trường tài sản mã hóa vào giai đoạn thí điểm 5 năm, qua đó chuyển hóa các khái niệm mới thành mô hình và giao dịch có thể vận hành dưới sự giám sát của cơ quan quản lý.
Cuối cùng, hành lang pháp lý đang dần hình thành nhằm tạo dựng một không gian thể chế mới cho thị trường vận hành hiệu quả hơn. Nghị quyết 222/2025/QH15 đặt nền tảng cho trung tâm tài chính quốc tế; Nghị định 323/2025/NĐ-CP cụ thể hóa mô hình này thành một thực thể pháp lý; Nghị định 330/2025/NĐ-CP quy định về một thị trường chuyên biệt là sở giao dịch hàng hóa trong trung tâm tài chính quốc tế; còn Thông tư 15/2026/TT-BTC cung cấp nguyên tắc kế toán để thị trường tài sản mã hóa có thể được ghi nhận và kiểm soát trên phương diện vận hành.
Nhìn theo mạch logic này, có thể thấy các văn bản không rời rạc mà đang hình thành một lộ trình hoàn chỉnh: từ thừa nhận cái mới, cho phép thử nghiệm, đến xây dựng không gian để cái mới vận hành như một bộ phận chính thức của thị trường tài chính.
Ngân hàng - điểm khởi đầu của mở cửa tài chính
Các chính sách mới đều vận hành theo một logic nhất quán: cho phép thử nghiệm, nhưng trong phạm vi xác định, với điều kiện tham gia rõ ràng và cơ chế giám sát chặt chẽ.
Điểm đáng chú ý trong giai đoạn này là sự thay đổi không bắt đầu từ thị trường vốn, mà từ chính hệ thống ngân hàng. Đây là khu vực nắm giữ dòng tiền, dữ liệu khách hàng, hạ tầng thanh toán và cơ chế kiểm soát rủi ro của nền kinh tế. Do đó, khi nhà điều hành lựa chọn mở cửa tài chính theo hướng thận trọng, ngân hàng trở thành điểm khởi đầu hợp lý để thử nghiệm các mô hình mới trước khi mở rộng sang các lớp tài sản và thị trường khác.
Nghị định 94/2025/NĐ-CP, ban hành ngày 29/4/2025 và có hiệu lực từ 1/7/2025, là một dấu mốc đáng chú ý bởi không chỉ đề cập đến công nghệ mà còn định hình vai trò mới của ngân hàng. Theo thông tin công bố, ba nhóm giải pháp được xem xét trong cơ chế thử nghiệm gồm chấm điểm tín dụng, chia sẻ dữ liệu thông qua giao diện lập trình ứng dụng mở và cho vay ngang hàng. Xét kỹ, đây đều là những lĩnh vực gắn trực tiếp với cách thức phân bổ vốn, đo lường rủi ro và kết nối giữa hệ thống tài chính với doanh nghiệp công nghệ. Việc cho phép thử nghiệm các mô hình này trong khuôn khổ chính thức cho thấy, ngân hàng đang được đặt vào vị trí trung tâm của một chu kỳ đổi mới rộng hơn, thay vì chỉ là định chế phụ thuộc vào tăng trưởng tín dụng như trước đây.
Trong mô hình truyền thống, lợi thế lớn nhất của ngân hàng nằm ở quy mô vốn, mạng lưới khách hàng và khả năng huy động tiền gửi. Tuy nhiên, trong bối cảnh tài chính số, những lợi thế này sẽ không còn đủ nếu ngân hàng không chuyển hóa dữ liệu thành dịch vụ và biến hạ tầng thanh toán thành điểm kết nối của hệ sinh thái. Việc đưa chấm điểm tín dụng và giao diện kết nối mở vào cơ chế thử nghiệm cho thấy, nhà điều hành đã nhận diện đúng điểm chuyển này. Từ việc giữ dữ liệu trong hệ thống khép kín, ngân hàng có cơ hội trở thành nền tảng cho nhiều dịch vụ mới, từ đánh giá khả năng vay vốn đến quản lý dòng tiền và kết nối thanh toán. Nói cách khác, xu hướng cởi mở hiện nay đang mở ra một nguồn tăng trưởng mới cho ngân hàng: tăng trưởng dựa trên hạ tầng và dữ liệu, không chỉ dựa vào bảng cân đối tài sản.
Một bước chuyển lớn khác là hình thành thị trường tài sản mã hóa. Sau khi Luật Công nghiệp công nghệ số số 71/2025/QH15 được thông qua ngày 14/6/2025, Nghị quyết 05/2025/NQ-CP đã tạo cú huých quan trọng cho việc thí điểm thị trường này trong 5 năm. Từ ngày 20/1/2026, Bộ Tài chính bắt đầu tiếp nhận hồ sơ cấp phép cung cấp dịch vụ tổ chức thị trường giao dịch tài sản mã hóa; đến ngày 4/3/2026, Thông tư 15/2026/TT-BTC được ban hành nhằm hướng dẫn nguyên tắc kế toán đối với các tổ chức tham gia. Khi một lớp tài sản mới đã có luật, có cơ chế thí điểm, có quy trình cấp phép và có cả hướng dẫn kế toán, thị trường không còn nhìn nhận nó như một yếu tố bên lề. Điều này đồng thời đặt ra yêu cầu để hệ thống ngân hàng chuẩn bị cho những vấn đề mới liên quan đến nhận diện khách hàng, quản lý dòng tiền và kiểm soát rủi ro.
Mở rộng từ ngân hàng ra toàn hệ sinh thái
Tuy vậy, nếu chỉ dừng ở đổi mới trong lĩnh vực ngân hàng, quá trình cởi mở tài chính mới chỉ chạm đến tầng dịch vụ, chưa tác động đầy đủ đến tầng thể chế của toàn thị trường. Một thị trường tài chính muốn phát triển theo chiều sâu cần không gian pháp lý cho các lớp tài sản mới, cần hạ tầng giao dịch cho các sản phẩm chuyên biệt và cần một cấu trúc đủ mở để thu hút dòng vốn, công nghệ và nhà đầu tư quốc tế. Vì vậy, mạch chính sách gần đây không dừng lại ở ngân hàng mà tiếp tục mở rộng sang tài sản mã hóa và trung tâm tài chính quốc tế, tức là chuyển từ đổi mới nghiệp vụ sang tái cấu trúc toàn bộ thị trường.
Nếu cơ chế thử nghiệm có kiểm soát và tài sản mã hóa phản ánh sự mở cửa ở tầng công nghệ và sản phẩm, thì trung tâm tài chính quốc tế phản ánh sự mở cửa ở tầng thể chế. Nghị quyết 222/2025/QH15 cùng Nghị định 323/2025/NĐ-CP đã mở đường cho việc hình thành Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam, hoạt động tại TP.HCM và Đà Nẵng như một thực thể pháp lý thống nhất. Điểm đáng chú ý là Việt Nam không còn chỉ điều chỉnh từng phần của thị trường hiện hữu, mà đã bắt đầu xây dựng một không gian thể chế mới nhằm thu hút dòng vốn, dịch vụ tài chính và các mô hình kinh doanh hiện đại. Đây là bước nâng cấp mang tính chiến lược so với giai đoạn trước, hướng tới việc tập trung hóa các hoạt động đổi mới sáng tạo của thị trường tài chính.
Một thị trường tài chính cởi mở hơn sẽ không chỉ mang lại lợi ích cho các ngân hàng lớn. Khi trung tâm tài chính quốc tế được hình thành, những phân khúc còn mỏng tại Việt Nam như quản lý tài sản, giao dịch hàng hóa, sản phẩm phái sinh và các nền tảng công nghệ tài chính sẽ có thêm dư địa phát triển. Điều này thể hiện rõ qua việc Chính phủ ban hành Nghị định 330/2025/NĐ-CP ngày 18/12/2025 về thành lập và hoạt động của Sở giao dịch hàng hóa trong Trung tâm tài chính quốc tế. Điều đó cho thấy tư duy chính sách không dừng ở việc tạo lập một hình thức, mà đã đi sâu vào cấu trúc vận hành của các thị trường chuyên biệt. Khi các cấu phần này được xây dựng đồng bộ, Việt Nam mới có cơ hội chuyển từ một thị trường thiên về tín dụng sang một hệ thống vốn đa dạng và có chiều sâu hơn.
Điểm cốt lõi của giai đoạn 2025-2026 không nằm ở từng văn bản riêng lẻ, mà ở hiệu ứng cộng hưởng giữa các chính sách. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát giúp hợp thức hóa việc triển khai các mô hình mới trong ngành ngân hàng. Khung thí điểm tài sản mã hóa tạo ra một lớp tài sản mới và đưa lớp tài sản này vào vòng quản lý chính thức. Trung tâm tài chính quốc tế mở ra không gian để các dịch vụ, dòng vốn và các giao dịch phức tạp hơn có điều kiện phát triển.
Cánh cửa thị trường tài chính đã được mở theo một lộ trình rõ ràng và có kiểm soát, thay vì mở ra một cách đột ngột. Khi tài sản mã hóa, công nghệ tài chính, trung tâm tài chính quốc tế và hạ tầng ngân hàng cùng dịch chuyển, thị trường tài chính Việt Nam đang dần định hình một diện mạo mới. Nếu tiến trình này được duy trì, ngân hàng không chỉ là bên hưởng lợi mà còn trở thành trục trung tâm của giai đoạn chuyển mình của toàn bộ hệ thống tài chính.