Luật Đô thị đặc biệt cần tạo ra những cơ chế vượt trội để TP.HCM biến các lợi thế sẵn có thành năng lực cạnh tranh. Ảnh: Lê Toàn
Từ cơ chế thí điểm đến “hệ điều hành thể chế”
Sau 50 năm kể từ ngày Sài Gòn - Gia Định chính thức mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, TP.HCM đã khẳng định vị thế là đầu tàu kinh tế của cả nước, trung tâm tài chính, thương mại, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế quan trọng bậc nhất.
Tuy nhiên, khi quy mô nền kinh tế ngày càng lớn, yêu cầu phát triển của Thành phố đang vượt ra khỏi khuôn khổ quản trị truyền thống dành cho một địa phương thông thường. Trong bối cảnh đó, Luật Đô thị đặc biệt dành cho TP.HCM được kỳ vọng trở thành nền tảng thể chế mới, thay thế các cơ chế thí điểm bằng một khung pháp lý ổn định và dài hạn hơn.
Theo ông Đinh Hồng Kỳ, Phó chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP.HCM (HUBA), để hiểu ý nghĩa của Luật Đô thị đặc biệt cần nhìn lại hành trình thể chế mà Thành phố đã trải qua trong nhiều năm gần đây.
Từ Nghị quyết 54/2017/QH14, Nghị quyết 98/2023/QH15, Nghị quyết 260/2025/QH15 về cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TP.HCM, Thành phố liên tục được trao công cụ để xử lý các điểm nghẽn phát triển. Cùng với đó, nhiều nghị quyết chuyên đề, như Nghị quyết 170/2024/QH15 về cơ chế, chính sách đặc thù để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc đối với các dự án, đất đai trong kết luận thanh tra, kiểm tra, bản án tại TP.HCM, TP. Đà Nẵng và tỉnh Khánh Hòa, Nghị quyết 188/2025/QH15 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt để phát triển hệ thống mạng lưới đường sắt đô thị tại Hà Nội, TP.HCM… đã tạo ra các bước mở đường quan trọng cho Thành phố, nhưng bản chất vẫn là các chính sách thí điểm, với phạm vi và thời hạn nhất định.
Do đó, cộng đồng doanh nghiệp đặt nhiều kỳ vọng ở Luật Đô thị đặc biệt.
Chúng tôi mong có một thể chế có thể dự báo, một bộ máy dám chịu trách nhiệm và một cơ chế thực thi đủ nhanh để biến cơ hội thành Dự án, biến Dự án thành tăng trưởng và biến tăng trưởng thành chất lượng sống tốt hơn cho người dân.
- Ông Đinh Hồng Kỳ, Phó chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP.HCM
“Nếu tiếp tục thí điểm từng phần, TP.HCM có thể vẫn chạy nhanh, nhưng trên đường ray cũ. Luật Đô thị đặc biệt phải tạo ra đường ray mới, với quyền tự chủ thực chất, cơ chế ra quyết định nhanh, bộ máy dám chịu trách nhiệm và môi trường đủ mở cho đổi mới sáng tạo”, ông Kỳ nhấn mạnh.
Như vậy, “hệ điều hành mới” mà TP.HCM đang cần, theo góc nhìn của doanh nghiệp, ít nhất phải có các nhóm công cụ đủ mạnh.
Thứ nhất, phân quyền thực chất. Điều quan trọng không phải là giao thêm bao nhiêu quyền, mà là xác lập rõ trách nhiệm, quy trình và thời hạn ra quyết định để bộ máy có thể hành động nhanh, nhưng vẫn kiểm soát được rủi ro.
Thứ hai, tự chủ về tài chính, như chủ động trong phần vượt thu ngân sách, phát hành trái phiếu đô thị, huy động các nguồn vốn trong nước, nước ngoài cho các công trình trọng điểm.
“Một siêu đô thị không thể chỉ trông chờ vào nguồn ngân sách được phân bổ hằng năm. Metro, chống ngập, logistics, trung tâm tài chính hay chuyển đổi xanh đều cần nguồn vốn rất lớn và dài hạn. Vì vậy, giá trị lớn nhất của cơ chế tài chính không phải là có thêm tiền, mà là giúp Thành phố có năng lực tài chính để chủ động thiết kế tương lai của mình”, ông Kỳ làm rõ.
Tất nhiên, quyền huy động nguồn lực lớn hơn phải đi cùng trách nhiệm giải trình cao hơn. Thành phố cần công khai danh mục dự án ưu tiên, phương án hoàn vốn, cơ chế chia sẻ rủi ro và trách nhiệm của từng chủ thể. Theo các doanh nghiệp, nhà đầu tư chiến lược hiện nay cần nhất bốn điều: quy hoạch rõ ràng, thể chế ổn định, thủ tục nhanh và cơ chế thực thi đáng tin cậy. Ưu đãi thuế chỉ là yếu tố sau cùng.
Thứ ba, trao quyền xử lý các nguồn lực đang bị "đóng băng". Nhiều dự án chậm triển khai hiện nay không phải vì thiếu vốn hay thiếu nhà đầu tư, mà chủ yếu do vướng mắc pháp lý kéo dài. Vì vậy, Luật cần cho phép TP.HCM chủ động phân loại, xử lý các dự án tồn đọng theo nguyên tắc minh bạch, có thời hạn và xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan.
Thứ tư, mở không gian thể chế cho đổi mới sáng tạo. TP.HCM cần được phép triển khai sandbox đối với fintech, tài sản số, AI, tín chỉ carbon, kinh tế tuần hoàn và các mô hình kinh doanh mới. Nếu không có không gian thử nghiệm, Thành phố sẽ khó đi trước trong thu hút xu hướng phát triển của nền kinh tế tương lai.
Bên cạnh đó, TP.HCM cũng cần các cơ chế thu hút nhân tài quốc tế trong các lĩnh vực tài chính, công nghệ, bán dẫn, quản trị đô thị và chuyển đổi xanh; xây dựng nền hành chính số dựa trên dữ liệu thời gian thực với hệ thống dashboard quản trị đô thị giúp đo lường tiến độ và trách nhiệm của từng cơ quan. Đồng thời thiết lập cơ chế xử lý nhanh các dự án chiến lược cấp vùng như trung tâm tài chính quốc tế, hệ thống cảng - logistics, metro, TOD, khu thương mại tự do và các dự án hạ tầng xanh…
Cơ hội cho hệ sinh thái doanh nghiệp bền vững
Có thể thấy, điều mà cộng đồng doanh nghiệp kỳ vọng không chỉ là giải quyết những vấn đề hiện hữu của TP.HCM, mà còn là tạo dựng nền tảng để Thành phố bước vào cuộc cạnh tranh mới với các đô thị hàng đầu khu vực.
Bởi với một siêu đô thị đang hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm tài chính, công nghệ, logistics và đổi mới sáng tạo của Đông Nam Á, câu hỏi đặt ra không còn là TP.HCM cần thêm cơ chế gì, mà là cần một mô hình thể chế như thế nào để tạo nên sự khác biệt.
“TP.HCM không thể cạnh tranh với Singapore bằng cách sao chép Singapore, cũng không thể chạy đua với Bangkok hay Kuala Lumpur bằng những lợi thế mà các thành phố đó đã có từ nhiều năm trước. Lợi thế thực sự của TP.HCM nằm ở quy mô thị trường lớn, vị trí cửa ngõ của Đông Nam Á, nền công nghiệp phát triển, hệ sinh thái doanh nghiệp năng động và khả năng kết nối vùng mà ít đô thị trong khu vực có được”, ông Kỳ khẳng định.
Chính vì vậy, Luật Đô thị đặc biệt cần tạo ra những cơ chế vượt trội để biến các lợi thế sẵn có thành năng lực cạnh tranh. Mục tiêu lớn nhất, theo ông Kỳ là để TP.HCM phải trở thành trung tâm kinh tế lớn trong khu vực trong nhiều thập niên tới.
Về nội dung này, HUBA đã đề xuất ba nhóm nội dung quan trọng cho Dự thảo Luật.
Trước hết, vị trí của khu thương mại tự do cần gắn với những lợi thế thật của TP.HCM mở rộng, bao gồm hệ thống cảng biển, sân bay, logistics, công nghiệp công nghệ cao và trung tâm tài chính.
Thứ hai là cơ chế một cửa thực chất, trong đó nhà đầu tư chỉ làm việc với một đầu mối duy nhất có đủ thẩm quyền quyết định, thay vì phải đi qua nhiều cấp, nhiều cơ quan như hiện nay.
Thứ ba là định hướng phát triển khu thương mại tự do gắn với các ngành kinh tế tương lai như logistics xanh, thương mại số, tài chính quốc tế, trung tâm dữ liệu, công nghiệp bán dẫn, công nghệ khí hậu và kinh tế tuần hoàn.
Tuy nhiên, vị doanh nhân này cũng bày tỏ một mối bận tâm đáng chú ý. Đó là nguy cơ các cơ chế đặc thù chỉ tạo điều kiện cho một số tập đoàn lớn, trong khi phần đông doanh nghiệp nhỏ và vừa - lực lượng chiếm tỷ trọng lớn nhất trong nền kinh tế đô thị lại đứng ngoài cuộc chơi.
“Nếu cơ chế đặc thù chỉ mở ra cho các tập đoàn lớn, TP.HCM có thể thu hút được những dự án quy mô lớn, nhưng sẽ không tạo được một hệ sinh thái doanh nghiệp bền vững”, Phó chủ tịch HUBA thẳng thắn nhận định.
Trong khi đó, doanh nghiệp nhỏ và vừa là khu vực tạo việc làm, đổi mới nhanh, bám sát nhu cầu thị trường và đóng vai trò vệ tinh cho các chuỗi cung ứng lớn. Vì vậy, Luật Đô thị đặc biệt cần được thiết kế theo hướng tạo cơ hội cho mọi doanh nghiệp cùng tham gia và cùng hưởng lợi từ quá trình phát triển.
Cụ thể, các doanh nghiệp đề xuất dành không gian trong các khu công nghiệp, khu công nghệ cao và khu đổi mới sáng tạo cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, startup và doanh nghiệp xanh; hình thành quỹ bảo lãnh tín dụng, quỹ đổi mới sáng tạo, quỹ chuyển đổi xanh với điều kiện tiếp cận thuận lợi hơn… Đồng thời xây dựng cơ chế kết nối doanh nghiệp nội địa vào chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp toàn cầu. “Một siêu đô thị mạnh không chỉ cần “đại bàng”, mà phải có cả hệ sinh thái doanh nghiệp bản địa khỏe mạnh”, ông Kỳ nhấn mạnh.
Hiện thực hóa tất cả những điều đó, Luật Đô thị đặc biệt sẽ không chỉ là đạo luật dành riêng cho TP.HCM, mà còn có thể trở thành một sandbox về cải cách thể chế của Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.
