Ảnh: Internet
Tuy nhiên, phía sau những con số ấn tượng ấy là một nghịch lý ngày càng rõ nét: vốn không thiếu, song nhiều dự án vẫn không thể triển khai. Khoảng cách hơn 35% giữa các cam kết đầu tư và khả năng thực hiện đang trở thành phép thử quyết định đối với tương lai chuyển đổi xanh của khu vực.
Khi bài toán không còn là thiếu vốn
Trong nhiều năm, trở ngại lớn nhất đối với quá trình chuyển đổi xanh thường được nhắc đến là thiếu nguồn vốn. Tuy nhiên, Báo cáo Kinh tế Xanh Đông Nam Á 2026 do Bain & Company và Standard Chartered công bố lại đưa ra một kết luận khác: vấn đề lớn nhất hiện nay không nằm ở việc huy động thêm tiền, mà ở khả năng biến các cam kết đầu tư thành những dự án thực tế.
Nền kinh tế xanh Đông Nam Á hiện đạt quy mô khoảng 290 tỷ USD và đang trên lộ trình tiến tới mốc 430 tỷ USD vào năm 2030 với tốc độ tăng trưởng bình quân 8-9% mỗi năm. Đó là tốc độ đủ để biến khu vực trở thành một trong những thị trường chuyển đổi xanh năng động nhất thế giới. Tuy nhiên, phía sau bức tranh tăng trưởng đó lại xuất hiện một khoảng cách đáng chú ý.
Từ nay đến năm 2030, khu vực đã công bố khoảng 540 tỷ USD chi phí đầu tư xanh dài hạn trong chuỗi giá trị điện và xe điện. Nhưng theo đánh giá của Bain và Standard Chartered, chỉ khoảng 315 tỷ USD trong số này hiện có lộ trình triển khai khả thi trong điều kiện thực tế. Nói cách khác, hơn 35% lượng vốn đã được công bố vẫn chưa tìm được đường đi tới nền kinh tế thực.
Ông Dale Hardcastle, Đối tác tại Bain & Company, cho rằng đây là dấu hiệu cho thấy chuyển đổi xanh của Đông Nam Á đã bước sang một giai đoạn mới. Nếu như trước đây các dòng vốn chủ yếu được định hướng bởi các mục tiêu giảm phát thải và cam kết khí hậu, thì hiện nay nhà đầu tư đang tính toán theo một "phép tính mới".
Trong phép tính đó, mục tiêu môi trường không còn là yếu tố duy nhất. An ninh năng lượng, tốc độ tăng trưởng kinh tế, khả năng triển khai dự án và mức độ sẵn sàng của cơ sở hạ tầng đang được đặt ngang hàng với các mục tiêu khí hậu.
Vốn đang chảy đến những nơi hội tụ nhu cầu thương mại, an ninh năng lượng và các chính sách thúc đẩy phát triển cơ sở hạ tầng, đồng thời bị chững lại tại những nơi thiếu bất kỳ một trong ba yếu tố này, ngay cả khi các mục tiêu vẫn rất tham vọng.
Theo vị chuyên gia này, Đông Nam Á hiện có khoảng 24-36 tháng để đưa ra những quyết định quan trọng, trong bối cảnh khoảng 80 tỷ USD vốn đầu tư xanh bổ sung vẫn đang được cân nhắc phân bổ. Đó là khoản vốn có thể giúp thu hẹp đáng kể khoảng cách triển khai hiện nay hoặc ngược lại, có thể dịch chuyển sang các khu vực khác nếu môi trường đầu tư không đủ hấp dẫn.
Điểm nghẽn nằm ở lưới điện
Nếu phải chỉ ra mắt xích quan trọng nhất quyết định khả năng hấp thụ vốn xanh của Đông Nam Á trong giai đoạn tới, câu trả lời có lẽ nằm ở lưới điện. Theo báo cáo, đầu tư vào hệ thống truyền tải và phân phối điện trong khu vực đã giảm khoảng 3% trong giai đoạn 2015-2025, trong khi nhu cầu điện lại tăng khoảng 5% mỗi năm. Khoảng cách này đang trở thành một trong những điểm nghẽn lớn nhất của quá trình chuyển đổi năng lượng.
Nghịch lý nằm ở chỗ, Đông Nam Á không thiếu nhu cầu sử dụng điện xanh. Ngược lại, nhu cầu mới đang tăng nhanh chưa từng có. Trong vòng 3-4 năm tới, khu vực được dự báo sẽ phát sinh hơn 100 terawatt-giờ nhu cầu điện mới từ các trung tâm dữ liệu, xe điện và các khu công nghiệp xanh. Khối nhu cầu này tương đương với hơn 200 tỷ USD vốn đầu tư đã được cam kết.
Tuy nhiên, khả năng tiếp cận nguồn điện lại đang trở thành rào cản lớn. Khảo sát của Bain đối với các nhà vận hành trung tâm dữ liệu và các nhà cung cấp dịch vụ điện toán quy mô siêu lớn cho thấy 90% số doanh nghiệp được hỏi coi việc chậm đấu nối lưới điện là trở ngại lớn nhất đối với hoạt động đầu tư.
Đáng chú ý hơn, phần lớn trong số họ sẵn sàng trả thêm phí chỉ để được tiếp cận điện nhanh hơn. Điều đó cho thấy vấn đề hiện nay không còn là giá điện, mà là tốc độ cung cấp điện. Các trung tâm dữ liệu, nhà máy sản xuất công nghệ cao hay hệ sinh thái xe điện đều cần nguồn điện ổn định ngay lập tức. Nếu nguồn điện xanh chưa sẵn sàng, nhiều doanh nghiệp sẽ buộc phải lựa chọn các giải pháp tạm thời từ điện khí hoặc nhiệt điện.
"Mỗi hợp đồng điện khí hoặc nhiệt điện dài hạn được ký kết hôm nay có thể làm giảm cơ hội thay thế bằng điện xanh trong tương lai. Một nhà vận hành trung tâm dữ liệu không thể trì hoãn kế hoạch đầu tư chỉ để chờ một dự án năng lượng tái tạo hoàn tất sau vài năm", Bain cảnh báo.
Trong bối cảnh cuộc đua thu hút các trung tâm dữ liệu và các ngành công nghệ cao đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu, thời gian trở thành yếu tố có giá trị không kém nguồn vốn. Không chỉ lĩnh vực điện, báo cáo cũng cho thấy tỷ lệ hủy bỏ dự án xanh đang ở mức đáng lo ngại. Khoảng 50-60% các dự án năng lượng tái tạo tại Việt Nam, Indonesia và Thái Lan đã bị hủy trong giai đoạn 2021-2025 do các vấn đề liên quan tới hợp đồng mua bán điện, cấp phép hoặc đấu nối lưới điện.
Trong khi đó, tỷ lệ hủy đầu tư trong lĩnh vực niken và pin đạt tới 40-50%. Những con số này phản ánh một thực tế rằng nhiều dự án thất bại không phải vì thiếu vốn hay thiếu nhu cầu thị trường, mà vì các mắt xích của hệ sinh thái chưa vận hành đồng bộ.
Cuộc đua thực sự là giữ lại giá trị
Trong khi phần lớn sự chú ý đang tập trung vào việc thu hút vốn, Bain và Standard Chartered cho rằng câu hỏi quan trọng hơn đối với Đông Nam Á là liệu khu vực có thể giữ lại được bao nhiêu giá trị từ quá trình chuyển đổi xanh. Hiện nay, Đông Nam Á đã trở thành một trong những thị trường xe điện tăng trưởng nhanh nhất thế giới.
Có tới bốn quốc gia trong khu vực nằm trong nhóm 15 thị trường xe điện lớn nhất toàn cầu tính theo doanh số xe mới. Tỷ lệ phổ cập xe điện tại Đông Nam Á cũng đang tăng nhanh hơn từ 1,5 - 2 lần so với các dự báo trước đây. Tuy nhiên, quy mô thị trường không đồng nghĩa với khả năng tạo ra giá trị kinh tế. Theo báo cáo, khoảng 70% giá trị trong chuỗi xe điện bốn bánh hiện vẫn chảy ra ngoài khu vực. Đông Nam Á hiện chỉ nắm giữ dưới 2% sản lượng xe điện và pin toàn cầu.
Điều đó đồng nghĩa khu vực đang tiêu thụ ngày càng nhiều xe điện nhưng lại chưa kiểm soát được các khâu tạo ra giá trị gia tăng cao nhất. Đây là bài toán quen thuộc mà nhiều nền kinh tế mới nổi từng đối mặt trong các chuỗi cung ứng toàn cầu trước đây.
Nếu không xây dựng được năng lực công nghệ, hệ sinh thái nhà cung cấp và năng lực sản xuất cốt lõi, Đông Nam Á có nguy cơ trở thành một thị trường tiêu thụ quy mô lớn nhưng chỉ đóng vai trò lắp ráp với biên lợi nhuận thấp.
Theo Bain, các quyết định về nền tảng công nghệ, hệ sinh thái nhà cung cấp và chuỗi giá trị sẽ được định hình trong giai đoạn 2026-2028. Đây là khoảng thời gian có ý nghĩa quyết định đối với khả năng giữ lại lợi nhuận của khu vực trong dài hạn. Từ góc nhìn đó, 80 tỷ USD vốn đầu tư xanh bổ sung hiện không chỉ đơn thuần là một con số tài chính. Đó là phép thử đối với khả năng phối hợp giữa chính sách, hạ tầng và thị trường của Đông Nam Á.
Việc thu hẹp khoảng cách triển khai trong các lĩnh vực điện, lưới điện và xe điện có thể mở khóa thêm 80 tỷ USD vốn đầu tư vào năm 2030, tương đương mức tăng khoảng 25% so với kịch bản cơ sở hiện nay.
Nhưng để làm được điều đó, khu vực cần nhiều hơn những cam kết đầu tư. Điều cần thiết là sự đồng bộ giữa cơ chế chính sách, hạ tầng truyền tải điện, các công cụ tài chính hỗ trợ chuyển đổi và nhu cầu thương mại thực tế của doanh nghiệp.
Theo nhận định của bà Chow Wan Thonh, Giám đốc Khối Khách hàng Doanh nghiệp và Đầu tư, Singapore và ASEAN của Standard Chartered, cơ hội cho nền kinh tế xanh Đông Nam Á là rất lớn, nhưng cơ hội đó chỉ có thể được hiện thực hóa nếu chính sách, cơ sở hạ tầng và tài chính được đồng bộ với tốc độ đủ nhanh.
Từ nay đến năm 2030, câu hỏi quan trọng nhất đối với Đông Nam Á có lẽ không phải là có bao nhiêu vốn dành cho chuyển đổi xanh. Câu hỏi thực sự là khu vực có thể triển khai được bao nhiêu trong số đó trước khi cơ hội chuyển sang nơi khác.
