Báo cáo “Nghiên cứu và đề xuất giải pháp ứng phó với các vụ việc chống bán phá giá, chống trợ cấp tại thị trường Mỹ của Cục Phòng vệ Thương mại, Bộ Công thương cho biết, với vị thế là đối tác có thặng dư thương mại lớn thứ ba với Mỹ, Việt Nam đang trở thành tâm điểm của các vụ điều tra phòng vệ thương mại (PVTM) từ thị trường này.
Hàng Việt bị tăng điều tra lẩn tránh thuế
Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu Việt - Mỹ trong năm ngoái đạt trên 172 tỷ USD, trong đó xuất khẩu sang Mỹ hơn 153 tỷ USD, nhập khẩu từ Mỹ hơn 19 tỷ USD, tiếp tục duy trì xuất siêu lớn 134 tỷ USD.
Dữ liệu của Cục Phòng vệ thương mại, xuất khẩu tăng nhanh tỷ lệ thuận với các vụ việc liên quan đến phòng vệ thương mại, nhưng không còn là các vụ việc khởi xướng chống bán phá giá, tự vệ, chống trợ cấp (CTC), mà tăng nhanh về số lượng vụ việc điều tra chống lẩn tránh thuế.
Số vụ việc phòng vệ thương mại do Mỹ điều tra với Việt Nam
Thời gian |
Trước năm 2001 |
2002-2016 |
2017-T9/2025 |
Số vụ việc |
0 |
19 |
58 |
Trước khi sửa đổi quy định về điều tra chống lẩn tránh vào tháng 9/2021, số lượng các vụ việc điều tra chống lẩn tránh thuế phòng vệ mà Mỹ khởi xướng với Việt Nam mới là 9 vụ việc. Nhưng từ tháng 9/2021 đến nay, Mỹ đã khởi xướng 14/40 vụ việc điều tra lẩn tránh với Việt Nam (chiếm 35% tổng số vụ việc điều tra lẩn tránh thuế của nước ngoài với Việt Nam).
Các vụ việc này chủ yếu tập trung vào sản phẩm xuất khẩu sử dụng nguyên liệu có xuất xứ Trung Quốc.
Chưa hết, Mỹ cũng thường xuyên điều tra “kép”, điều tra nhiều biện pháp với cùng một sản phẩm xuất khẩu của nước ta.
Mỹ là nước điều tra, áp dụng nhiều biện pháp PVTM nhất với hàng hoá xuất khẩu của Việt Nam. Đến nay, nước này đã tiến hành điều tra 77 vụ trên tổng số 297 vụ việc nước ngoài điều tra với ta (chiếm gần 26%), gồm: 35 vụ việc CBPG, 16 vụ việc CTC, 23 vụ việc chống lẩn tránh thuế PVTM và 03 vụ việc tự vệ.
Chẳng hạn, sản phẩm lốp xe bị đồng thời áp thuế chống bán phá giá (CBPG) và CTC; pin năng lượng mặt trời bị áp thuế tự vệ, thuế chống lẩn tránh thuế CBPG và CTC; nhôm bị áp thuế chống lẩn tránh thuế CBPG và CTC và bị điều tra CBPG; tôm nước ấm đông lạnh bị áp thuế CBPG và thuế CTC.
Đồng thời, nhà chức trách nước này thường xuyên điều tra “chùm”, bởi, bối cảnh cơ cấu sản xuất của ta khá tương đồng với Trung Quốc và nước này cũng đứng thứ 4 về đầu tư trực tiếp vào Việt Nam (năm 2023) thì khó tránh khỏi bị “vạ lây”.
"Việc tham gia vào các chuỗi cung ứng khu vực thông qua tham gia vào nhiều Hiệp định Thương mại tự do (FTA) khiến Việt Nam trở thành quốc gia thường xuyên bị Mỹ điều tra chung với một số nước khác như Trung Quốc, Ấn Độ… cũng là các quốc gia có kim ngạch xuất khẩu lớn, thường xuyên bị điều tra phòng vệ", theo Bộ Công thương.
Cùng với đó, phạm vi điều tra ngày càng mở rộng, bao gồm cả các nội dung mới như điều tra xem xét phạm vi sản phẩm, điều tra chống lẩn tránh biện pháp PVTM, điều tra định giá thấp tiền tệ trong khuôn khổ điều tra CTC, điều tra trợ cấp xuyên quốc gia...
Đơn cử, trong vụ việc điều tra CTC với lốp xe của Việt Nam khởi xướng năm 2020, lần đầu tiên Mỹ cho rằng việc Chính phủ định giá thấp đồng tiền là một loại trợ cấp và đã đánh thuế gần 2% vì lý do này, dẫn đến tổng thuế CTC lên đến gần 8%.
Xu hướng điều tra trong các vụ việc cũng khắt khe hơn, khi Mỹ yêu cầu Chính phủ và doanh nghiệp Việt Nam bổ sung nhiều thông tin, chặt chẽ về gia hạn thời hạn nộp bản trả lời câu hỏi, thay đổi tiền lệ trong việc xác định xuất xứ. Thời gian điều tra cũng kéo dài, ví dụ vụ việc Mỹ điều tra chống lẩn tránh đối với gỗ dán cứng từ Việt Nam kéo dài hơn 3 năm do được gia hạn nhiều lần.
Theo cơ quan quản lý, việc gia hạn này gây khó khăn cho doanh nghiệp do chưa biết được doanh nghiệp nào sẽ được tham gia cơ chế tự xác nhận để loại trừ khỏi biện pháp cho các lô hàng chưa thanh khoản và các lô hàng tương lai.
Nâng cao năng lực ứng phó
Trước xu hướng điều tra chống bán phá giá và chống trợ cấp của Mỹ ngày càng siết chặt, Việt Nam đã xây dựng được khung pháp lý tương đối đầy đủ với Luật Quản lý ngoại thương và các thông tư hướng dẫn về phòng vệ thương mại để ứng phó với các vụ việc. Bộ Công thương đã thiết lập hệ thống cảnh báo sớm giúp doanh nghiệp nhận diện nguy cơ bị kiện dựa trên biến động của các chỉ số xuất khẩu.
Năng lực ứng phó của doanh nghiệp đã được nâng cao, nhiều ngành hàng lớn (tôm, cá tra) đã quen thuộc với các kỳ rà soát của Mỹ và đạt được mức thuế 0% nhờ hệ thống kế toán minh bạch.
Tuy nhiên, Báo cáo cũng chỉ rõ Việt Nam còn gặp nhiều khó khăn trong ứng phó do Mỹ chưa công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường nên sử dụng chi phí của một nước thứ ba (nước thay thế) để tính giá trị thông thường trong các vụ việc CBPG, khiến mức thuế CBPG tăng cao, không phản ánh đúng thực trạng sản xuất, xuất khẩu của ta.
Việc coi Việt Nam là nền kinh tế phi thị trường cho phép Mỹ áp dụng thuế suất toàn quốc - là mức thuế dành cho các doanh nghiệp không hợp tác hoặc không chứng minh được họ không chịu sự kiểm soát của Chính phủ.
Nhằm nâng cao hiệu quả ứng phó với các biện pháp phòng vệ thương mại của Mỹ trong thời gian tới, Báo cáo cho rằng cơ quan quản lý cần tiếp tục ưu tiên đàm phán cấp cao để Mỹ sớm công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường, giúp xóa bỏ các phương pháp tính thuế bất công.
Cùng với đó, Việt Nam phải giám sát chặt chẽ gian lận xuất xứ, tăng cường kiểm tra, hậu kiểm đối với các mặt hàng có nguyên liệu nhập khẩu từ các nước đang bị Mỹ áp thuế cao nhằm ngăn chặn rủi ro điều tra chống lẩn tránh thuế trên diện rộng. Tổ chức các chương trình đào tạo chuyên sâu về luật thương mại quốc tế và kỹ năng bóc tách chi phí sản xuất theo tiêu chuẩn của Mỹ.