Gần 57 tỷ USD bốc hơi trong chưa đầy một năm
Theo thống kê từ chỉ số Tỷ phú Bloomberg, năm gia tộc hoặc các thành viên trong gia đình giàu nhất Indonesia, đã giảm tổng tài sản gần 57 tỷ USD xuống còn 71,6 tỷ USD tính đến ngày 22/10. Điều này đồng nghĩa toàn bộ phần tài sản tăng thêm trong bốn năm qua của nhóm này đã biến mất.
Nguyên nhân chủ yếu của sự suy giảm đến từ đợt rà soát của MSCI, tổ chức xây dựng các chỉ số chứng khoán được nhiều quỹ đầu tư toàn cầu dùng làm thước đo để phân bổ vốn.
Theo đó, MSCI đã đưa ra lời cảnh báo về vị thế thị trường mới nổi của Indonesia đang bị đe dọa, làm dấy lên khả năng nước này bị loại khỏi các chỉ số toàn cầu và nỗi lo vốn ngoại rút ra. MSCI đang cân nhắc đến phương án “hạ bậc kép”: bỏ qua nhóm thị trường cận biên (frontier) và xếp Indonesia thẳng xuống nhóm thị trường độc lập (standalone).
Nếu bị hạ hai bậc, từ nhóm mới nổi xuống nhóm thị trường độc lập, Indonesia sẽ không còn góp mặt trong các chỉ số toàn cầu chủ chốt của MSCI. Khi đó, Indonesia sẽ cùng nhóm với Argentina, Lebanon và Palestine, đồng thời trở thành thị trường độc lập đầu tiên tại châu Á. MSCI được dự báo sẽ đưa ra quyết định cuối cùng muộn nhất vào giữa năm 2027.
Cảnh báo mới của MSCI khiến đợt bán tháo trên thị trường chứng khoán Indonesia, vốn đã tồi tệ nhất trong gần 30 năm, càng thêm trầm trọng.
Ông Rayenda Khresna Brahmana, giảng viên tài chính và phân tích kinh doanh tại Deakin University Lancaster University Indonesia, nhận định phần lớn tài sản của giới tỷ phú nước này là “tài sản trên giấy”. Indonesia sẽ xứng đáng với nhãn thị trường độc lập nếu không đạt đủ tiến bộ về minh bạch thị trường.
Khi tài sản được định giá theo cổ phiếu, giá giảm kéo giá trị tài sản giảm gần như ngay lập tức.
Những cái tên chịu thiệt hại nặng nhất
Các chuyên gia từ Bloomberg cho biết, ông Prajogo Pangestu, nhà sáng lập công ty hóa dầu PT Barito Pacific, đã mất hơn 60% tài sản kể từ ngày 27/1, khi MSCI lần đầu phát đi cảnh báo. Dù vậy, ông vẫn là người giàu thứ hai Indonesia, với khối tài sản khoảng 15 tỷ USD.
Không chỉ vậy, trong tháng này, Indonesia đã phạt khoảng 117 triệu USD đối với một số công ty, gồm hai doanh nghiệp năng lượng liên quan đến ông Pangestu là PT Barito Renewables Energy và PT Petrindo Jaya Kreasi, vì cho rằng họ có hành vi thao túng thị trường. Người đại diện tại công ty Barito Renewables cho biết công ty tôn trọng quyết định của cơ quan quản lý, nhưng không bình luận về biến động tài sản của ông Pangestu.
Trong khi đó, ông Budi Hartono, người kiểm soát hãng thuốc lá Djarum và là cổ đông lớn của Ngân hàng PT Bank Central Asia, đã mất hơn 5 tỷ USD, tương đương 31% tài sản. Các thành viên còn lại của gia đình Hartono mất thêm khoảng 5 tỷ USD. Đại diện gia đình cho biết, theo chính sách, họ không bình luận về các ước tính tài sản của bên thứ ba, kể cả của Bloomberg.
Ông Low Tuck Kwong, ông trùm ngành than, cũng thiệt hại hơn 54% tổng tài sản từ thị trường chứng khoán, xuống còn khoảng 10 tỷ USD. Sự sụt giảm diễn ra sau khi ông và con gái Elaine bán khoảng 30% cổ phần PT Bayan Resources trong tháng này với mức chiết khấu lớn. Tỷ phú Sukanto Tanoto cũng chịu thiệt hại nhưng nhẹ hơn, và không nằm trong tổng thiệt hại trên vì tài sản của ông chủ yếu đến từ tập đoàn sản xuất chưa niêm yết Royal Golden Eagle.
Cổ phiếu ít giao dịch, tài sản dễ biến động
Thương vụ Bayan được xem là minh họa cho điều MSCI quan ngại. Đó là tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng (free float) thấp ở nhiều mã tại các sàn giao dịch ở Jakarta. Free float là phần cổ phiếu thực sự lưu hành để giao dịch, không nằm trong tay cổ đông lớn hay người nội bộ. Khi phần này nhỏ, giá dễ biến động mạnh và kéo theo biến động lớn về giá trị tài sản của người nắm giữ.
Giáo sư Vedi Hadiz, chuyên nghiên cứu xã hội học chính trị tại Đại học Melbourne, nhận xét việc thổi phồng tài sản trên giấy không chỉ xảy ra ở Indonesia, nhưng đặc biệt quan trọng ở nước này vì cấu trúc kinh tế chính trị, nơi tài sản trên giấy có thể chuyển hóa thành quyền lực kinh tế thực. Theo ông, vụ Bayan đáng chú ý vì phơi bày khoảng cách giữa giá trị tài sản được niêm yết và mức giá mà người khác sẵn sàng trả cho số cổ phần tạo nên khối tài sản đó.
Ông Jason Gozali, Trưởng bộ phận nghiên cứu của ứng dụng giao dịch Pluang, gọi vụ việc là hồi chuông cảnh tỉnh đối với một thị trường mà sự khan hiếm cổ phiếu và free float thấp đang lấn át yếu tố cơ bản của doanh nghiệp khi định giá. Theo ông, nỗ lực của sàn giao dịch nhằm loại các công ty có cơ cấu sở hữu tập trung cao khỏi chỉ số chuẩn sẽ mở đường cho nhóm blue-chip, tức cổ phiếu vốn hóa lớn và nền tảng vững, tỏa sáng hơn. “Lời cảnh báo từ MSCI là một nhận định về cấu trúc thị trường, chứ không phải nhận định về nền kinh tế Indonesia”, ông nói.