Giá tăng, nguồn cung thiếu khiến tiến độ chậm lại
Theo báo cáo từ Bộ Tài chính, giải ngân đầu tư công trong quý I/2026 ghi nhận mức tăng trưởng tích cực so với cùng kỳ năm trước, nhưng tốc độ thực hiện thực tế vẫn chưa đạt kỳ vọng đề ra.
Việc xử lý các dự án chuyển tiếp đang gặp nhiều điểm nghẽn, khi nguồn vốn kéo dài từ năm trước mới chỉ giải ngân được 2.676,5 tỷ đồng, tương đương vỏn vẹn 5,8% kế hoạch chuyển sang. Đối với kế hoạch vốn giao mới trong năm 2026, tổng giá trị giải ngân đạt 110.288,1 tỷ đồng, hoàn thành 11% chỉ tiêu Thủ tướng Chính phủ giao.
Bên cạnh những rào cản truyền thống về thủ tục và giải phóng mặt bằng, bài toán vật liệu xây dựng đang trở thành một thách thức trực tiếp tác động đến quá trình giải ngân. Thời gian qua, giá nhiên liệu và các loại vật liệu như cát, đá, xi măng, đất đắp, sắt thép đều biến động tăng so với dự toán ban đầu, gây khó khăn cho nhà thầu trong việc bảo đảm nguồn cung, qua đó ảnh hưởng đến tiến độ thi công của không ít công trình.
Bộ Xây dựng tính toán, đến cuối tháng 3, việc tăng giá nhiên liệu (xăng, dầu) đã tạo áp lực dây chuyền lên giá thành sản xuất và chi phí vận chuyển của hầu hết các loại vật liệu xây dựng so với tháng 2/2026. Cụ thể, xi măng tăng hơn 7%; gạch lát tăng gần 5%; các vật liệu như cát, đá, gạch xây tăng từ 13,5 - 23,3%. Riêng giá nhựa đường tăng đột biến, khoảng gần 32%. Cơ quan chức năng dự báo, trong thời gian tới, giá vật liệu xây dựng có thể tiếp tục duy trì xu hướng đi lên.
Trong những ngày đầu tháng 4, Thép Hòa Phát và Formosa Hà Tĩnh đồng loạt công bố mức giá mới cho thép cuộn cán nóng (HRC). Cụ thể, ngày 1/4, Hòa Phát điều chỉnh tăng thêm 900 đồng/kg (tương đương 34 USD/tấn), đưa giá chào bán thép SAE1006/SS400 giao tháng 5 lên 14.390 - 14.420 đồng/kg.
Ngày 3/4, Formosa Hà Tĩnh cũng công bố biểu giá tháng 4, dao động từ 14.209 - 14.479 đồng/kg tùy theo khối lượng đơn hàng. Các mức giá này áp dụng cho hàng chưa qua cán phẳng, chưa bao gồm thuế giá trị gia tăng và có thể chênh lệch cao hơn tại khu vực TP.HCM tùy thuộc chi phí vận chuyển tại thời điểm giao hàng.
Cơ quan quản lý ước tính, với mức biến động hiện tại của giá vật liệu và nhiên liệu, dự toán xây dựng các công trình tăng từ 1,91 - 8,09%, tùy từng loại công trình so với tháng 2. Trong đó, chi phí xây dựng tăng mạnh nhất ở các công trình giao thông (8,09%), tiếp đến là công trình nông nghiệp và phát triển nông thôn (4,55%).
Dự toán xây dựng các công trình tăng từ 1,91 - 8,09%, tùy từng loại công trình.
Diễn biến giá tăng trong khi nguồn cung hạn chế đang gia tăng áp lực lên tiến độ thi công và giải ngân.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, nhu cầu đá xây dựng cho các dự án trên địa bàn là hơn 28 triệu m3, trong khi công suất khai thác chỉ đạt hơn 23 triệu m3, thiếu khoảng 4,5 triệu m3. Với cát xây dựng, mức thiếu hụt đặc biệt nghiêm trọng khi nhu cầu lên tới 15,56 triệu m3 nhưng nguồn cung chỉ khoảng 0,69 triệu m3, thiếu gần 14,9 triệu m3. Tương tự, cát san lấp thiếu gần 26 triệu m3 so với nhu cầu hơn 52 triệu m3, trong khi đất san lấp cũng thiếu khoảng 11 triệu m3.
Điển hình tại dự án đầu tư xây dựng mở rộng tuyến cao tốc TP.HCM - Trung Lương - Mỹ Thuận, tổng nhu cầu cát của dự án là 6,9 triệu m3. Riêng trong năm 2026, dự án cần khoảng 4,3 triệu m3 và năm 2027 cần thêm 2,6 triệu m3. Ngoài ra, nhu cầu về đá là 3,5 triệu m3, nhưng nguồn cung hiện mới chỉ đáp ứng được một phần.
Tại dự án cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên, dự án đang thiếu nhựa đường nghiêm trọng khi mới đáp ứng gần 30% nhu cầu thực tế, tương đương gần 200.000 tấn bê tông nhựa. Chưa kể, cát chỉ đạt xấp xỉ 50% nhu cầu và chủ yếu phải nhập từ Campuchia với chi phí tăng mạnh. Giá cát tại một số gói thầu đã lên gần 400.000 đồng/m3; thậm chí, khi quy đổi theo khối chặt (hệ số 1,22) theo thiết kế, mức giá thực tế vượt 500.000 đồng/m3.
Nguồn cung vật liệu tiếp tục bị bó hẹp
Từ năm 2025, Công ty cổ phần Hóa An (mã DHA) đã nhận thấy điều kiện khai thác ngày càng khó khăn. Các mỏ đá của doanh nghiệp có quy mô diện tích tương đối nhỏ (khoảng 18 - 22 ha), trong khi độ sâu khai thác đã tiệm cận mức tối đa. Cụ thể, mỏ Thạnh Phú 2 đã khai thác đến cote -80 và chủ yếu còn lại các khu vực thông moong; mỏ đá Tân Cang 3 có địa hình dài, hẹp, đã khai thác xuống các cote -60 đến -70.
Sang năm nay, hoạt động khai thác của Hóa An tiếp tục đối mặt với nhiều vướng mắc, ảnh hưởng đến sản lượng và nguồn nguyên liệu.
Tại mỏ Thạnh Phú 2, khu vực thông moong với mỏ Thạnh Phú 1 chưa thể đưa vào khai thác do vướng chồng lấn hồ sơ đất giữa hai mỏ. Các khu vực còn lại có điều kiện địa hình không thuận lợi, đất phủ dày, thiếu bãi chứa đất phủ nên sản lượng khai thác bị hạn chế. Đồng thời, do chưa có khu phụ trợ làm sân công nghiệp, máy nghiền và sân bãi phải bố trí ngay trong moong khai thác, làm thu hẹp diện tích khai thác.
Tương tự, tại mỏ Tân Cang 3, khu vực thông moong với mỏ Tân Cang 1 chưa thể khai thác do vướng chồng lấn đất. Ngoài ra, khu vực giáp ranh hiện đang được doanh nghiệp khác sử dụng làm đường vận chuyển nội bộ nên chưa thể di dời. Mỏ cũng chưa có khu phụ trợ, khiến máy nghiền và sân công nghiệp đặt trong moong, làm hạn chế mặt bằng khai thác.
Đối với mỏ Núi Gió 2, việc gia hạn thuê đất chưa thể thực hiện do khu vực nằm trong quy hoạch đất quốc phòng. Các doanh nghiệp đang kiến nghị điều chỉnh quy hoạch để tiếp tục khai thác, trong khi lượng đá nguyên liệu còn lại cho sản xuất năm 2026 không còn nhiều.
Tại Công ty cổ phần Đá Núi Nhỏ (mã NNC), hoạt động vận hành cũng gặp nhiều trở ngại khi 4 dây chuyền máy nghiền đá công suất 250 tấn/giờ đã cũ. Dù đã được sửa chữa, cải tạo, các thiết bị này vẫn thường xuyên hư hỏng, tiêu tốn nhiều nhân công vận hành và không tương thích với kích cỡ đá đầu vào lớn theo công nghệ khai thác hiện nay. Nhiều xe đào được đưa vào sử dụng từ giai đoạn 2006 - 2010 có dung tích gầu nhỏ, thường xuyên hư hỏng, chi phí sửa chữa cao và hiệu quả thấp.
Trong khi đó, việc đầu tư thêm các dự án mỏ đá mới thời gian qua gặp nhiều khó khăn do thủ tục pháp lý phức tạp, khó tìm được mỏ phù hợp để nhận chuyển nhượng. Hiện nay, việc đầu tư mỏ mới phải thông qua đấu giá quyền khai thác khoáng sản do Nhà nước tổ chức, điều này cũng ảnh hưởng đến khả năng mở rộng khai thác của Đá Núi Nhỏ.
Công ty cổ phần Vật liệu và Xây dựng Bình Dương (mã MVC) nhận định, năm 2026, nhu cầu gạch, đá xây dựng dự kiến tiếp tục duy trì ở mức cao nhờ các công trình trọng điểm của thành phố và khu vực được đẩy mạnh đầu tư, song sản lượng khai thác vẫn bị giới hạn theo giấy phép đã cấp.
Trong khi nguồn cung nhiều loại vật liệu bị thắt chặt, bức tranh của ngành xi măng lại diễn biến theo chiều hướng khác.
Năm 2025, nguồn cung xi măng tiếp tục vượt xa nhu cầu (ước đạt 125 triệu tấn, trong khi nhu cầu trong nước chỉ khoảng 74,6 triệu tấn, tăng 12,1% so với năm 2024). Tình trạng dư cung khiến các doanh nghiệp xi măng cạnh tranh ngày càng gay gắt, đặc biệt về giá bán. Do đó, dù giá nhiều loại vật liệu khác tăng mạnh, giá xi măng chỉ tăng nhẹ.
Theo ông Nguyễn Quốc Thắng, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Xi măng Vicem Hà Tiên (mã HT1), miền Nam đang bước vào giai đoạn bùng nổ đầu tư công với hàng loạt dự án hạ tầng quy mô lớn như Sân bay Long Thành, đường Vành đai 3 TP.HCM và hệ thống cao tốc miền Tây, qua đó tạo động lực cho thị trường xi măng khu vực. Tuy nhiên, sản lượng xi măng dư thừa từ phía Bắc tiếp tục “tràn” vào thị trường phía Nam - nơi có mặt bằng giá cao hơn - khiến cạnh tranh ngày càng gay gắt và giá bán khó điều chỉnh tăng, dù chi phí đầu vào leo thang.
Dù vậy, xi măng vẫn chịu tác động gián tiếp khi cát, đá, sỏi khan hiếm và tăng giá mạnh, khiến chi phí xây dựng bị đội lên, nhiều dự án - đặc biệt là đầu tư công - phải giãn tiến độ hoặc thi công cầm chừng. Khi khối lượng thi công suy giảm, nhu cầu tiêu thụ xi măng cũng theo đó đi xuống.