Rất nhiều người Việt đã thành công tại các Big Tech Mỹ
Những năm đầu tiên đi làm tại Mỹ, tôi chứng kiến một điều khiến mình mất khá lâu để hiểu ra: Những đồng nghiệp người Mỹ giỏi nhất không nhất thiết là người có chuyên môn cao nhất trong phòng. Điều khiến họ khác biệt là một tập hợp phẩm chất hoàn toàn không được chỉ dẫn trong sách vở.
Họ biết khi nào nên nói, nói như thế nào để người khác muốn nghe, và quan trọng nhất là kỹ năng trình bày ý tưởng mới mà không sợ bị đánh giá, để biến chính quá trình pitching đó thành cơ hội xây dựng đồng minh khiến người khác muốn theo cùng. Họ đặt câu hỏi lớn hơn phạm vi vai trò của mình mà không bị xem là lấn sân, mà ngược lại, được xem là người có tầm nhìn. Và khi thất bại, họ không giấu hay xấu hổ mà thẳng thắn kể lại như một bài học và tiếp tục tiến bước.
Đây không phải sự tự tin bẩm sinh hay văn hóa cởi mở của người phương Tây mà là những kỹ năng được rèn luyện có chủ đích từ rất sớm, trong một hệ thống giáo dục và văn hóa làm việc được thiết kế để tạo ra chúng. Trong khi đó, hệ thống giáo dục truyền thống mà tôi được trui rèn ở môi trường châu Á dù tạo ra nền tảng kỹ thuật rất vững lại gần như không dạy những điều này, và đôi khi còn vô tình triệt tiêu chúng.
Sau nhiều năm làm việc trong các công ty công nghệ lớn, tôi nhận ra một điều: Những người đi xa nhất không phải là người giỏi nhất ở một kỹ năng cụ thể, mà là người có một tổ hợp phẩm chất phù hợp với môi trường này.
Và điều thú vị là, hành trình của mỗi cá nhân lại phản chiếu một câu chuyện lớn hơn: Cách một cộng đồng nhập cư dần tạo ra giá trị cho một quốc gia, rồi mang giá trị đó quay trở lại quê hương. Bài viết cuối của chuỗi bài này tôi muốn gửi tới tổng quan những con đường mà những người Việt ở nước ngoài có thể biến kinh nghiệm tích lũy ở môi trường toàn cầu từ thành tựu cá nhân thành tài sản thực sự cho đất nước.
Ba giai đoạn của một làn sóng di dân công nghệ
Trước khi nói về người Việt, cần nhìn vào một quy luật lớn hơn đã lặp lại với gần như mọi cộng đồng nhập cư có dấu ấn trong ngành công nghệ toàn cầu: Gần như mọi cộng đồng nhập cư đã tạo ra dấu ấn trong ngành công nghệ toàn cầu đều đi qua ba giai đoạn giống nhau. Chúng ta cần hiểu được mình đang ở đâu trong hành trình để biết mình cần làm gì tiếp theo.
Giai đoạn I - Nhập cuộc: Chứng minh bằng năng lực
Ở giai đoạn đầu, cộng đồng nhập cư tập trung toàn bộ năng lượng vào một mục tiêu duy nhất: Tồn tại và chứng minh mình xứng đáng có mặt ở đây. Đây là giai đoạn của những kỹ sư làm việc 60 giờ một tuần, của những du học sinh ép bản thân vào top GPA, của việc tối ưu hóa từng dòng CV để vượt qua vòng phỏng vấn của các công ty lớn.
Chủ đề chính của thời gian này là xây dựng nền tảng học hỏi, làm việc chăm chỉ và tìm chỗ đứng trong thị trường lớn. Thành công ở giai đoạn này được đo bằng các cột mốc cá nhân: Tôi vào được công ty lớn có công việc ổn định, tôi có thẻ xanh, tôi mua được nhà.
Giai đoạn II - Dẫn dắt: Tạo ra tên tuổi và chia sẻ lại
Khi một nhóm đủ lớn đã định vị được mình trong hệ thống, làn sóng thứ hai bắt đầu: những cá nhân xuất sắc vươn lên các vị trí lãnh đạo, đồng thời quay lại xây dựng mạng lưới hỗ trợ cho thế hệ sau trong cộng đồng. Mentorship, networking, các tổ chức chuyên nghiệp nội bộ bắt đầu hình thành. Thành công không còn chỉ được đo bằng thành tích cá nhân, mà bằng số người trong cộng đồng được kéo lên cùng.
Giai đoạn 3 - Hồi hương: Chuyển nguồn lực ngược chiều
Đây là giai đoạn mà ít cộng đồng đạt được, nhưng là giai đoạn tạo ra tác động lớn nhất cho đất nước cội nguồn của họ. Những chuyên gia đã tích lũy đủ vốn về cả tài chính, kiến thức, và mạng lưới quan hệ sẽ bắt đầu tái đầu tư về quê hương bằng cách thành lập doanh nghiệp, thu hút vốn đầu tư nước ngoài, xây dựng chương trình đào tạo, và đóng vai trò cầu nối giữa hệ sinh thái công nghệ toàn cầu với thị trường trong nước.
Cộng đồng công nghệ Trung Quốc và Ấn Độ đã đi khá xa trong giai đoạn này, với việc xây dựng các hệ sinh thái công nghệ nội địa có tầm ảnh hưởng toàn cầu.
Ba giai đoạn không chạy tuần tự cho cả cộng đồng, chúng chạy song song cho từng thế hệ. Điều quyết định tốc độ và quy mô là liệu những người ở giai đoạn sau có chủ động kéo người ở giai đoạn trước lên cùng không.
Bài học từ những người đi trước
Người Ấn Độ trong ngành công nghệ Mỹ là ví dụ rõ ràng nhất về một làn sóng di dân đã đi qua cả ba giai đoạn và đang ở đỉnh của giai đoạn thứ ba. Sundar Pichai tại Google, Satya Nadella tại Microsoft, Shantanu Narayen tại Adobe, Arvind Krishna tại IBM... Danh sách các CEO gốc Ấn tại những tập đoàn công nghệ hay tài chính hàng đầu thế giới không còn là sự trùng hợp, mà là kết quả của cả một hệ sinh thái tài năng được đầu tư chiến lược trong nhiều thập kỷ.
Quan trọng hơn thành tựu cá nhân là cách họ tái đầu tư ngược về Ấn Độ: Các trung tâm R&D của Google, Microsoft, Amazon đặt tại Bangalore và Hyderabad không đơn thuần là văn phòng thuê nhân công giá rẻ mà còn là trung tâm kỹ thuật với hàng chục nghìn kỹ sư tạo ra sản phẩm toàn cầu. Hệ sinh thái startup Ấn Độ với những kỳ lân như Flipkart, Zomato, hay Razorpay được nuôi dưỡng một phần đáng kể bởi vốn, mạng lưới và kiến thức của cộng đồng người Ấn tại Thung lũng Silicon tái đầu tư.
Cộng đồng người Hoa trong Big Tech Mỹ đại diện cho một hành trình phức tạp hơn. Ở giai đoạn cá nhân, họ đạt được thành tựu đáng kể: Jensen Huang của NVIDIA, người đang định hình toàn bộ hạ tầng trí tuệ nhân tạo toàn cầu và Lisa Su CEO của AMD đều là người Đài Loan gốc Hoa. Vô số kỹ sư và nhà khoa học gốc Hoa đang dẫn dắt các nhóm nghiên cứu AI, bán dẫn, và hạ tầng đám mây tại các công ty lớn nhất nước Mỹ.
Tuy nhiên, luồng tái đầu tư về đất nước gốc lại có đặc thù riêng: nhiều chuyên gia gốc Hoa đã quay về Trung Quốc trong làn sóng startup thập niên 2010 với giai đoạn bùng nổ của Alibaba, Tencent, Baidu, ByteDance..., mang theo mô hình vận hành, tư duy sản phẩm và kết nối với thị trường vốn quốc tế từ lúc được sinh ra với sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ chính phủ. Kết quả là Trung Quốc đã xây dựng được một ngành công nghệ nội địa có khả năng cạnh tranh độc lập với phương Tây, một thành tựu mà rất ít quốc gia đạt được.
Người Việt đang ở đâu trong hành trình này?
Theo quan sát của tôi, cộng đồng người Việt trong ngành công nghệ toàn cầu đang ở đoạn sau của giai đoạn I và chuyển mình dần sang khởi đầu giai đoạn II, nhưng chưa có đủ tính hệ thống kế nghiệp bền vững và nâng tầm ảnh hưởng.
 |
Những chuyên gia sau khi thành danh tại các Big Tech Mỹ đã hồi hương đầu tư hoặc đóng vai trò cầu nối giữa hệ sinh thái công nghệ toàn cầu với trong nước |
Số lượng kỹ sư, chuyên gia tài chính, nhà khoa học người Việt tại các công ty lớn như Google, Meta, Microsoft, Amazon... đang tăng rõ rệt trong thập kỷ vừa qua với làn sóng du học sinh. Ở cấp độ cá nhân, không thiếu những người Việt đã và đang làm rất tốt. Nhưng ở cấp độ hệ thống thì mạng lưới có tổ chức, cơ chế đào tạo thế hệ tiếp theo, luồng tái đầu tư về Việt Nam, chúng ta vẫn còn rất sơ khai và mang tính tự phát từ nhiệt huyết của những cá nhân nhỏ lẻ sáng lập cộng đồng hơn là chiến lược với tầm nhìn dài lâu.
Lý do không phải vì chúng ta kém năng lực. Chúng ta có một số yếu tố văn hóa và lịch sử khiến cộng đồng người Việt tại Mỹ phân tán đa dạng, thiếu những tổ chức chuyên nghiệp có sức kết nối mạnh như TiE (The Indus Entrepreneurs) của người Ấn, và quan trọng nhất là chúng ta vẫn đang trong giai đoạn ưu tiên thành công cá nhân hơn là xây dựng lợi ích cộng đồng bền vững. Đây là bản chất tự nhiên của giai đoạn I, nhưng chúng ta cũng phải tỉnh thức trên hành trình này thì mới có thể bứt phá tới giai đoạn II và III.
Điểm mạnh và hạn chế của người Việt và châu Á trong văn hóa công sở Mỹ
Sau 10 năm làm việc trong môi trường công sở Mỹ ở nhiều quy mô và ngành nghề khác nhau, tôi quan sát được cộng đồng người Việt và châu Á nói chung có những ưu điểm nổi bật và đi kèm là cũng có những hạn chế mang tính hệ thống.
Chúng ta có 3 điểm mạnh rất cần tiếp tục bồi dưỡng và phát triển:
Thứ nhất, tư duy phân tích và nền tảng toán học.
Hệ thống giáo dục Việt Nam dù còn nhiều điểm cần sửa đổi, nhưng không thể phủ nhận giáo trình hiện tại tạo ra một nền tảng tư duy định lượng đặc biệt vững chắc so với giáo dục Mỹ phổ thông. Người Việt thường giỏi toán, lập trình, mô hình hóa và xử lý dữ liệu ở mức độ mà nhiều đồng nghiệp phương Tây phải học chương trình nâng cao bổ sung mới đạt được. Trong môi trường tài chính chiến lược và kỹ thuật của Big Tech, nơi mọi luận điểm đều phải được định lượng hóa và Thứ hai, tư duy kỷ luật tốt và khả năng chịu đựng áp lực cao.
Có thể là từ gốc nhập cư và môi trường châu Á có độ cạnh tranh cao từ ngày thơ bé, ưu điểm của các đồng nghiệp người Việt và châu Á tôi quan sát được là tinh thần kỷ luật trách nhiệm, chịu đựng nhịp làm việc cường độ cao, và duy trì năng suất trong môi trường biến động là rất nổi bật giữa các dân tộc khác.
Thứ ba, tư duy hiệu quả chi phí và khéo léo sử dụng nguồn lực hạn chế.
Lớn lên trong môi trường phải tối ưu mọi nguồn lực tạo ra một tư duy rất thực tiễn: người Việt thường giỏi tìm ra giải pháp hiệu quả với nguồn lực hạn chế, biết ưu tiên điều gì thực sự quan trọng, và không lãng phí vào những thứ chỉ có vẻ hào nhoáng. Trong môi trường Startup hay Big Tech hiện nay, nơi ngay cả những công ty dư dả nguồn lực nhất cũng phải tranh đấu để sử dụng hiệu quả từng đồng ngân sách thì đây là tư duy được đánh giá cao.
Tuy vậy, đi kèm các điểm mạnh là 4 điểm hạn chế phổ biến mà cộng đồng Việt Nam và Châu Á cần vượt qua.
Thứ nhất, thiếu thói quen khẳng định bản thân tạo ra ảnh hưởng.
Đây là điểm mà tôi cũng phải tự nhắc lại bản thân nhiều nhất trong những năm tháng ở Mỹ, kể cả tới tận bân giờ.
Nền giáo dục châu Á xuất phát từ Nho giáo dạy chúng ta rằng khiêm tốn giữ thành tựu cho bản thân là đức tính tốt, và chỉ nên phát biểu khi biết rõ gần như chắc chắn câu trả lời. Tư duy đó không sai, nhưng trong môi trường tốc độ cao và nhiều người tài thì tư duy này không hẳn có lợi. Nó giúp bạn thận trọng, ít mắc sai lầm, nhưng cũng khiến bạn vô hình trong những cuộc họp quan trọng.
Người được thăng tiến, trọng dụng không phải lúc nào cũng là người làm tốt nhất, mà là người biết làm cho công việc của mình được nhìn thấy, biết kể câu chuyện về những gì mình đang xây dựng một cách dễ hiểu, và biết tạo ra tầm ảnh hưởng mà không cần chức danh.
Đây là kỹ năng, không phải tính cách bẩm sinh, và nó hoàn toàn có thể học được nếu ta nhận ra và có môi trường để tập luyện từ sớm
Thứ hai, kỹ năng kể chuyện bằng dữ liệu còn hạn chế.
Người Việt giỏi phân tích nhưng thường gặp khó khăn trong việc biến dữ liệu thành câu chuyện mạch lạc dễ hiểu để thuyết phục các đối tác không cùng chuyên ngành. Chúng ta được đào tạo để trả lời câu hỏi theo khuôn mẫu, nhưng ít được luyện tập để đặt câu hỏi đúng và trình bày câu trả lời theo cách tạo ra hành động.
Ở Big Tech, bài phân tích xuất sắc về kỹ thuật đến mấy nhưng không được trình bày thuyết phục sẽ không tạo ra được quyết định hay thay đổi, nhất là khi phải giao tiếp bằng tiếng Anh thì nhiều người sẽ chọn ngôn ngữ miêu tả vì sợ nói sai, thay vì ngôn ngữ có tính định hướng mạnh để thuyết phục người nghe phải thay đổi suy nghĩ.
Thứ ba, xu hướng suy nghĩ cục bộ thay vì tư duy hệ thống.
Một điểm hạn chế khó nhận ra hơn: Người châu Á thường rất giỏi giải quyết vấn đề cụ thể được miêu tả trước mặt, nhưng ít được rèn luyện thói quen lùi lại để nhìn bức tranh toàn cảnh để đặt câu hỏi liệu vấn đề đang được giải quyết có phải vấn đề đúng không. Nhiều người mãi là chuyên gia giỏi ở cấp vận hành xử lý công việc, thay vì phát triển thành người có khả năng xây dựng và mở rộng cả một tổ chức ở cấp toàn cầu.
Thứ tư, mạng lưới quan hệ còn mỏng và thiếu chiến lược.
Văn hóa networking theo kiểu phương Tây, chủ động xây dựng quan hệ trước khi cần đến, chia sẻ cởi mở về những gì mình đang làm, và đầu tư thời gian vào người khác mà không kỳ vọng lợi ích ngay lập tức, vẫn còn là một rào cản khá lớn với nhiều người do khác biệt văn hóa. Hậu quả là chúng ta thường có mạng lưới quan hệ hẹp hơn nhiều so với tiềm năng, và bỏ lỡ những cơ hội chỉ đến qua các kết nối ngoài công việc.
Định hướng chiến lược của mỗi nhóm
Để thực hiện được mục tiêu vĩ mô như những quốc gia đi trước với vị thế hiện tại của chúng ta, không thể chỉ trông chờ vào nhiệt huyết cá nhân mà cần sự thay đổi đồng thời từ nhiều cộng đồng trong xã hội.
Với giáo dục, dạy tư duy quan trọng như kiến thức.
Điều Việt Nam cần nhất ở cấp độ giáo dục không phải là thêm môn học, mà là thay đổi cách dạy những môn đang có. Cụ thể: đưa tranh luận có cơ sở và phản biện xây dựng vào môi trường lớp học ngay từ sớm, thay vì chỉ đưa đáp án đúng.
Giáo dục cần định hướng giúp học sinh trình bày quá trình suy nghĩ cho những câu hỏi mở, vì đây là nền tảng của kỹ năng kể chuyện bằng dữ liệu sau này. Và quan trọng nhất: Tạo không gian an toàn để khuyến khích học sinh thất bại và thử lại, vì thất bại trong môi trường thực nghiệm là nền móng để tạo ra sự tự tin vững chắc dài lâu.
Với sinh viên và người mới đi làm, hai khoản đầu tư quan trọng nhất ở giai đoạn này không phải là bằng cấp hay chứng chỉ. Thứ nhất là xây dựng mạng lưới quan hệ sớm và có chiến lược, không phải để khai thác mà để học hỏi và tạo giá trị hai chiều. Thứ hai là chủ động tìm môi trường buộc mình phải trình bày, thuyết phục và bảo vệ quan điểm trước người không đồng ý, dù là câu lạc bộ tranh luận, dự án nhóm đa văn hóa hay buổi thực tập đầu tiên.
Với cộng đồng người Việt ở nước ngoài, về giai đoạn của cá nhân và lợi ích cộng đồng: Đây là nhóm có đòn bẩy lớn nhất nhưng cũng dễ rơi vào những cái bẫy ngọt ngào nhất, vì điều kiện vật chất và sự nghiệp thường đã dư dả hơn so với điểm khởi đầu.
Thành công cá nhân là cần thiết nhưng chưa đủ. Giai đoạn II cần những người sẵn sàng đầu tư thời gian vào mentorship cho thế hệ sau, không phải vì nghĩa vụ mà vì đây là cách rút ngắn hành trình chung nhanh nhất. Giai đoạn III cần những người sẵn sàng đặt cược vào Việt Nam bằng vốn, mạng lưới và kinh nghiệm thực chiến của mình, dù đó là đầu tư thiên thần, cố vấn cho doanh nghiệp trong nước hay xây dựng chương trình đào tạo chuyên sâu.
Người Ấn mất khoảng 30 năm để đi từ giai đoạn I đến giai đoạn III một cách có hệ thống. Với Internet và sự kết nối toàn cầu ngày nay, người Việt có thể rút ngắn hành trình đó, nếu có đủ ý thức về con đường và đủ người sẵn sàng đặt lợi ích cộng đồng ngang hàng với thành công cá nhân.
Với doanh nghiệp và nhà đầu tư trong nước: Cộng đồng người Việt tri thức ở nước ngoài là một nguồn lực chiến lược chưa được khai thác đúng mức với tiềm năng họ có thể mang lại. Các doanh nghiệp Việt Nam đang tìm kiếm vốn, công nghệ hay mô hình quản trị quốc tế nên chủ động xây dựng kênh kết nối với cộng đồng này thay vì chờ đợi. Những chương trình hợp tác có cấu trúc rõ ràng, lợi ích minh bạch và cam kết dài hạn sẽ thu hút được những người có năng lực và mạng lưới thực sự, thay vì chỉ kêu gọi bằng nhiệt huyết yêu nước.
Kết: Không phải câu chuyện về cá nhân
Khi tôi bắt đầu viết chuỗi bài này, mục tiêu ban đầu là chia sẻ những gì tôi đã học được về cách Big Tech Mỹ vận hành tài chính chiến lược. Nhưng khi viết đến bài cuối này, tôi nhận ra rằng điều tôi thực sự muốn nói không phải về kỹ năng hay phương pháp, mà là về trách nhiệm với Tổ quốc, để những câu chuyện thành công của người Việt ở nước ngoài không chỉ dừng lại ở cụm từ “làm việc cho công ty lớn” hay “kiếm nhiều tiền”.
 |
Những tri thức Việt ở nước ngoài chính là một nguồn lực chiến lược, cần được khai thác đúng mức |
Mỗi người Việt đang làm việc trong hệ sinh thái công nghệ toàn cầu, dù ở Thung lũng Silicon, châu Âu hay châu Á, hoặc ngay tại Hà Nội và TP.HCM, đều đang ngồi trên một tài sản mà thế hệ trước không may mắn có được: Kinh nghiệm thực chiến và tầm nhìn trong môi trường toàn cầu có tầm nhìn bao quát và cạnh tranh nhất thế giới. Tài sản đó có thể chỉ được sử dụng như thành tích cá nhân, hoặc có thể được nhân lên thành hệ thống giúp nâng tầm cho cả các thế hệ mai sau.
Con đường từ giai đoạn I đến giai đoạn III không thể đi một mình được. Nó cần những người trong giai đoạn II đã ổn định nhìn lại và kéo người sau lên cùng. Và nó cần những người trong giai đoạn III sẵn sàng chấp nhận đầu tư công sức vào Việt Nam, không phải vì đó là lựa chọn dễ dàng, mà vì đó là lựa chọn có ý nghĩa lâu dài và tạo thay đổi được lớn nhất với vốn tri thức kinh nghiệm sẵn có của mỗi người.
Đây có lẽ mới là khoản đầu tư quan trọng nhất: không phải bằng “tỷ USD”, mà bằng kinh nghiệm, sự kết nối cộng đồng, và niềm tin vào tiềm năng của một đất nước đang ở đúng thời điểm để bứt phá, là đầu tư vào tương lai của một thế hệ trẻ kế cận có thể thay đổi tương lai tích cực không chỉ dừng lại trong Việt Nam mà là cả thế giới.
