Doanh nghiệp được chủ động điều chỉnh khấu hao
Theo AAS Research, dự thảo thay thế Thông tư 45/2013/TT-BTC đề xuất chuyển cách tiếp cận về khấu hao từ cơ chế giới hạn số lần điều chỉnh sang coi thời gian sử dụng hữu ích, phương pháp khấu hao và giá trị thanh lý là các ước tính kế toán.
Theo quy định hiện hành, doanh nghiệp chỉ được thay đổi thời gian khấu hao một lần đối với mỗi tài sản. Việc kéo dài thời gian khấu hao không được vượt tuổi thọ kỹ thuật, đồng thời không được làm cho năm thay đổi chuyển từ lãi thành lỗ hoặc ngược lại. Phương pháp khấu hao cũng chỉ được thay đổi một lần, kèm yêu cầu giải trình và thông báo cơ quan thuế.
Với dự thảo mới, doanh nghiệp được rà soát các ước tính này vào cuối mỗi năm tài chính và điều chỉnh từ năm tiếp theo. Thời gian sử dụng tài sản do doanh nghiệp quyết định nhưng không được vượt tuổi thọ kỹ thuật; quyết định thay đổi phải được lập thành văn bản, có giải thích và được thuyết minh trên báo cáo tài chính, bao gồm lý do cùng ảnh hưởng đến kết quả kinh doanh.
| |
AAS Research đã phân tích báo cáo tài chính quý II/2026 và năm 2025 của 343 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên HOSE và HNX, có vốn hóa từ 300 tỷ đồng trở lên và chỉ ra, tổng khấu hao năm 2025 của nhóm này đạt 137.400 tỷ đồng, bằng 36,9% tổng lợi nhuận trước thuế dương.
Theo kịch bản của AAS Research, nếu thời gian sử dụng còn lại của tài sản được kéo dài thêm 25%, chi phí khấu hao hằng năm giảm 20%, giúp lợi nhuận trước thuế của toàn mẫu tăng 7,4%, tương đương khoảng 27.500 tỷ đồng. Đây là phép thử độ nhạy, mức tăng thực tế phụ thuộc vào tài sản được thay đổi và tuổi thọ kỹ thuật còn lại.
Trong nhóm doanh nghiệp có vốn hóa từ 3.000 tỷ đồng và khấu hao chiếm ít nhất 40% lợi nhuận trước thuế năm 2025, VPL có mức tăng lợi nhuận theo kịch bản cao nhất, đạt 73,7%; tiếp theo là BAF với 50,3%, CII với 47,1%, DTK với 36,2% và HT1 với 33,2%. Các mã HUT, PVT, HSG và VIC lần lượt có mức tăng giả định 27,4%, 26,5%, 24,9% và 24%.
| |
Dự thảo đồng thời đề xuất tách cách tính khấu hao phục vụ kế toán với khấu hao khi xác định chi phí được trừ để tính thuế thu nhập doanh nghiệp. Trên sổ kế toán, doanh nghiệp tự xác định và công bố nguyên tắc ghi nhận tài sản cố định, trong khi đó, khung thời gian khấu hao và ngưỡng nguyên giá từ 100 triệu đồng vẫn được quy định cho mục đích thuế.
Chênh lệch giữa khấu hao kế toán và khấu hao thuế phải được theo dõi, đồng thời thực hiện kế toán thuế thu nhập doanh nghiệp hoãn lại theo quy định. AAS Research dẫn số liệu cho thấy 140 trong số 343 doanh nghiệp thuộc mẫu phân tích đang ghi nhận tổng cộng 42.500 tỷ đồng nợ thuế hoãn lại, tương đương 1,9% vốn chủ sở hữu; tài sản thuế hoãn lại đạt 15.600 tỷ đồng, tương đương 0,7%.
Tuy nhiên, phương án khấu hao áp dụng cho mục đích thuế vẫn chưa được chốt. Nếu thuế áp dụng theo số kế toán, chênh lệch thời gian khấu hao giữa hai bên sẽ không còn.
41 mã cổ phiếu P/B dưới 1, nhiều tài sản cố định sẽ phải kiểm tra
Một nội dung mới trong dự thảo là bổ sung quy định về suy giảm giá trị tài sản cố định. Theo đó, khi xuất hiện dấu hiệu suy giảm, doanh nghiệp phải so sánh giá trị còn lại của tài sản với giá trị có thể thu hồi. Phần giá trị còn lại vượt quá giá trị có thể thu hồi được ghi nhận vào chi phí; khoản lỗ có thể được hoàn nhập nếu giá trị tài sản phục hồi.
Các dấu hiệu cần xem xét gồm giá trị tài sản giảm đáng kể do thay đổi công nghệ, thị trường hoặc pháp luật; lãi suất thị trường tăng làm giảm giá trị sử dụng; tài sản lạc hậu, hư hỏng; dòng tiền thực tế thấp hơn dự kiến hoặc hoạt động kinh doanh có thể dừng, tái cấu trúc.
Giá trị tài sản thuần cao hơn vốn hóa thị trường, tương ứng P/B dưới 1, cũng là một dấu hiệu phải kiểm tra.
Từ báo cáo tài chính quý II/2026, năm 2025 và giá cổ phiếu ngày 19/10/2026, AAS Research xác định 41 mã có P/B dưới 1 và tài sản còn lại chiếm ít nhất 30% tổng tài sản, với tổng vốn hóa khoảng 126.000 tỷ đồng.
Trong số này, 9 mã được AAS Research xếp vào nhóm mức độ chú ý cao, gồm: HHV, TNH, BCC, BTS, VNG, DL1, SJE, HID và SD9. Tiêu chí phân nhóm do đơn vị này xây dựng dựa trên chênh lệch giữa vốn chủ sở hữu và vốn hóa so với giá trị tài sản cố định, kết hợp với tỷ lệ EBITDA/tài sản cố định.
AAS Research lưu ý P/B dưới 1 chỉ là dấu hiệu cần kiểm tra, không đồng nghĩa doanh nghiệp chắc chắn phải ghi giảm giá trị tài sản. Việc ghi nhận suy giảm phụ thuộc vào kết quả đánh giá giá trị có thể thu hồi.
Ngoài ra, dự thảo đề xuất một số thay đổi về ghi nhận chi phí. Tài sản cố định chưa đưa vào sử dụng vẫn phải trích khấu hao, kể cả nhà máy đã sẵn sàng nhưng chưa được cấp phép sản xuất, máy móc dư thừa hoặc thiết bị dự phòng, trừ trường hợp doanh nghiệp nhà nước theo quy định tại dự thảo. Tiền thuê đất trong quá trình xây dựng không được vốn hóa vào công trình; phần phát sinh trước khi hoàn thành được ghi nhận vào chi phí khác. Ngưỡng 30 triệu đồng để phân biệt tài sản cố định và công cụ dụng cụ cũng được đề xuất bãi bỏ.
Đối với dự án BT, BOT và BTO, dự thảo đưa ra hướng dẫn kế toán chi tiết. Công trình BOT được phân loại là tài sản cố định vô hình, đại diện cho quyền thu phí, thay vì tài sản cố định hữu hình; BOT đường bộ được lựa chọn phương pháp khấu hao theo doanh thu. Dự thảo cũng đề cập việc ghi nhận suy giảm quyền thu phí khi doanh thu không đạt phương án tài chính và doanh nghiệp không được Nhà nước chia sẻ.
Riêng lãi vay sau khi công trình BOT đi vào vận hành, dự thảo yêu cầu kế toán theo quy định của pháp luật kế toán, trong khi tài liệu hội thảo đề cập chuẩn mực chi phí đi vay. Theo AAS Research, dự thảo chưa làm rõ cơ chế xử lý lãi vay chờ phân bổ và số lãi vay đã ghi nhận trước đó.
Theo điều khoản chuyển tiếp, quy định về tài sản cố định dự kiến áp dụng từ năm 2027, giữ nguyên khấu hao lũy kế và không trình bày lại số liệu các năm trước. Ba nội dung còn chờ hoàn thiện gồm phương án khấu hao phục vụ mục đích thuế, cách xử lý lãi vay của dự án BOT sau vận hành và mức độ kiểm soát việc thay đổi ước tính kế toán.