Sau hơn 12 năm thực hiện Luật Hải quan, theo ông, đâu là những “điểm nghẽn” lớn nhất của Luật Hải quan hiện hành khiến hoạt động xuất nhập khẩu và logistics chưa phát huy hết tiềm năng? Việc sửa đổi Luật lần này sẽ tháo gỡ những nút thắt đó như thế nào?
Có thể nói, sau hơn 12 năm thực hiện, Luật Hải quan 2014 đã hoàn thành rất tốt vai trò tạo nền tảng pháp lý quan trọng trong việc thực hiện hải quan điện tử và cải cách thủ tục hành chính thông qua cơ chế một cửa quốc gia, góp phần tạo thuận lợi, thúc đẩy hoạt động xuất nhập khẩu và logistics.
Tuy nhiên, bối cảnh kinh tế thế giới và sự phát triển của khoa học công nghệ hiện nay đã tác động khiến nhiều quy định trong Luật không còn theo kịp với thực tiễn và tạo ra những “điểm nghẽn”. Trong đó bao gồm: chưa có khuôn khổ pháp lý đầy đủ cho hoạt động thương mại điện tử xuyên biên giới; một số quy định về hồ sơ, báo cáo hiện trạng hàng hóa, tình hình hoạt động kho bãi, đại lý làm thủ tục hải quan còn nặng tính thủ công chưa theo kịp yêu cầu quản lý và xử lý dữ liệu số hóa toàn diện theo thời gian thực và nhiều quy trình nghiệp vụ vẫn phải dựa vào hồ sơ giấy hoặc yêu cầu doanh nghiệp cung cấp lại những thông tin mà cơ quan quản lý nhà nước đã có, điều này không còn phù hợp với thực tiễn quản lý mới.
Việc sửa đổi Luật lần này đang đi theo hướng tháo gỡ các nút thắt đó, thông qua việc xây dựng hành lang pháp lý để chuyển đổi từ mô hình “hải quan điện tử” sang thúc đẩy “hải quan số” và hướng tới “hải quan thông minh”, bổ sung cơ chế quản lý đối với hàng hóa giao dịch qua thương mại điện tử xuyên biên giới, hoàn thiện cơ chế đẩy mạnh áp dụng quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ, đồng thời sửa các quy định về kho ngoại quan, địa điểm thu gom hàng lẻ, kiểm tra sau thông quan, đại lý làm thủ tục hải quan và bãi bỏ những quy định đã lạc hậu.
| |
TS. Nguyễn Hoàng Tuấn, Trưởng bộ môn Nghiệp vụ Hải quan, Khoa Thuế và Hải quan, Học viện Tài chính |
Như ông vừa nói thì dự thảo Luật đặt trọng tâm vào xây dựng hải quan số, quản lý dựa trên dữ liệu, quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ. Theo ông, những thay đổi này sẽ giúp doanh nghiệp xuất nhập khẩu tiết giảm chi phí, rút ngắn thời gian thông quan và nâng cao năng lực cạnh tranh ra sao?
Theo tôi, đây chính là nội dung có ý nghĩa cải cách mạnh mẽ nhất của dự thảo Luật. Trong thương mại quốc tế hiện đại, thời gian thông quan nhiều khi quyết định đến khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp. Khi chuyển sang mô hình hải quan số và quản lý dựa trên dữ liệu, doanh nghiệp sẽ được hưởng lợi trước hết là giảm đáng kể chi phí tuân thủ qua việc giảm được chi phí giấy tờ. Các chứng từ điện tử, dữ liệu số và kết nối liên thông sẽ hạn chế việc phải nộp và khai báo hồ sơ nhiều lần với nhiều cơ quan quản lý khác nhau, thời gian chờ xử lý hồ sơ được rút ngắn.
Việc đẩy mạnh áp dụng quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ sẽ tạo ra sự phân hóa rõ hơn giữa doanh nghiệp chấp hành tốt và doanh nghiệp có dấu hiệu rủi ro. Doanh nghiệp tuân thủ tốt sẽ có điều kiện được giảm tần suất kiểm tra, rút ngắn thời gian thông quan, ưu tiên xử lý hồ sơ hoặc áp dụng các thủ tục đơn giản hóa.
Ngoài ra, khi quy trình quản lý hải quan được số hóa và chuẩn hóa, doanh nghiệp có thể chủ động hơn trong việc xây dựng kế hoạch logistics, tối ưu hoá kế hoạch sản xuất kinh doanh, giảm chi phí lưu kho, lưu bãi và nâng cao độ tin cậy, tính ổn định trong chuỗi cung ứng. Về dài hạn, đây cũng là nền tảng quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh, vị thế của doanh nghiệp và của cả nền kinh tế.
Dự thảo Luật bổ sung nhiều quy định liên quan đến thương mại điện tử xuyên biên giới, kho bãi hải quan, hàng trung chuyển và dịch vụ logistics. Theo ông, những chính sách mới này sẽ mở ra cơ hội gì cho doanh nghiệp logistics, doanh nghiệp xuất nhập khẩu và các trung tâm logistics của Việt Nam?
Để thích ứng với quy định mới, việc cần làm ngay là rà soát và chuẩn hóa dữ liệu về kế toán, kho, vận tải, hàng hóa… vì chất lượng dữ liệu sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ thông quan và mức độ rủi ro pháp lý.
Tôi cho rằng đây là nhóm chính sách có ý nghĩa gỡ bỏ các nút thắt và phát triển thị trường rất rõ. Việc bổ sung quy định đối với thương mại điện tử xuyên biên giới sẽ tạo cơ sở pháp lý minh bạch hơn cho việc khai báo, quản lý dữ liệu trước khi hàng đến, kiểm tra, phân luồng tự động, giám sát và xử lý nhanh chóng các lô hàng trị giá thấp nhưng số lượng và tần suất giao dịch lớn. Đây là điều kiện rất quan trọng để giúp doanh nghiệp logistics, chuyển phát và xuất nhập khẩu Việt Nam yên tâm mở rộng hoạt động tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng thương mại điện tử toàn cầu.
Đối với các mô hình kinh doanh kho bãi hải quan, địa điểm thu gom hàng lẻ và hàng trung chuyển, các sửa đổi theo hướng linh hoạt hơn sẽ mở thêm dư địa cho các dịch vụ logistics giá trị gia tăng có thêm cơ hội phát triển như gom hàng, chia hàng, lưu giữ, hoàn tất đơn hàng và tổ chức trung chuyển. Đây là điều kiện để các doanh nghiệp logistics, doanh nghiệp xuất nhập khẩu, doanh nghiệp kinh doanh cảng biển, cảng hàng không và trung tâm logistics của Việt Nam nâng cao sức cạnh tranh, phát triển trở thành điểm trung chuyển, phân phối và tái cấu trúc dòng hàng quan trọng trong khu vực.
Một điểm mới đáng chú ý khác trong dự thảo Luật là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và đơn giản hóa điều kiện kinh doanh, đồng thời tăng cường hậu kiểm. Theo ông, Luật cần quy định như thế nào để vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, vừa bảo đảm hiệu quả quản lý, phòng chống gian lận thương mại và thất thu ngân sách?
Theo tôi, điểm mấu chốt trong việc sửa Luật là việc tạo thuận lợi phải gắn liền với phương thức quản lý thông minh hơn, chứ không đồng nghĩa với nới lỏng quy định. Để việc phân cấp, phân quyền và cắt giảm điều kiện kinh doanh đạt hiệu quả thực chất, điều kiện tiên quyết là phải chuẩn hóa đồng bộ quy trình nghiệp vụ, cơ sở dữ liệu, cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình, qua đó bảo đảm tính nhất quán trong thực thi pháp luật.
Những quy định về điều kiện kinh doanh không còn phù hợp có thể bãi bỏ, nhưng phải được thay bằng cơ chế quản lý hiện đại hơn dựa trên dữ liệu, tiêu chuẩn nghề nghiệp, lịch sử tuân thủ và chế tài đủ mạnh.
Thêm vào đó, hoạt động hậu kiểm phải có trọng tâm, dựa trên quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ và kết nối dữ liệu liên ngành. Nếu quá trình thông quan được rút ngắn nhưng hậu kiểm lại dàn trải, kéo dài và thiếu tiêu chí rõ ràng thì lợi ích cải cách sẽ bị giảm đi. Vì vậy, Luật sửa đổi cần bảo đảm cân bằng giữa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp với yêu cầu phòng, chống gian lận thương mại, thất thu ngân sách và bảo vệ an ninh quốc gia.
Nếu Luật được Quốc hội thông qua và có hiệu lực từ ngày 1/3/2027 như dự kiến, theo ông, doanh nghiệp xuất nhập khẩu cần chuẩn bị những gì ngay từ bây giờ để thích ứng với mô hình hải quan số, tận dụng tốt các cơ hội từ chính sách mới và nâng cao năng lực cạnh tranh trong thời gian tới?
Doanh nghiệp không nên chờ đến khi Luật có hiệu lực mới bắt đầu thích ứng. Việc cần làm ngay là rà soát và chuẩn hóa dữ liệu về kế toán, kho, vận tải, hàng hóa, mã số, xuất xứ, trị giá, chứng từ và bảo đảm dữ liệu được số hoá nhất quán, có thể kết nối, vì trong môi trường hải quan số, chất lượng dữ liệu sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ thông quan và mức độ rủi ro pháp lý.
Cùng với đó, doanh nghiệp cần xây dựng văn hóa tuân thủ, hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ, chuẩn hóa hồ sơ, tăng khả năng truy xuất và nâng cao tính minh bạch trong toàn bộ quá trình hoạt động. Trong mô hình quản lý mới, doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt sẽ có lợi thế rõ rệt.
Ngoài ra, những doanh nghiệp có hoạt động thương mại điện tử xuyên biên giới, sử dụng kho ngoại quan, trung chuyển hoặc dịch vụ logistics thuê ngoài nên chủ động đánh giá lại mô hình kinh doanh, hạ tầng công nghệ và nguồn nhân lực ngay từ bây giờ. Chuẩn bị sớm không chỉ để đáp ứng quy định mới, mà còn để tận dụng tốt hơn các cơ hội cạnh tranh mà Luật sửa đổi mang lại.