Dữ liệu trở thành năng lực cạnh tranh mới của ngân hàng

Nếu những năm đầu của chuyển đổi số tập trung vào số hóa quy trình, mở rộng thanh toán không dùng tiền mặt và đưa dịch vụ ngân hàng lên môi trường trực tuyến, thì yêu cầu hiện nay đã cao hơn: công nghệ phải tạo ra năng lực mới cho ngân hàng và giá trị thực chất cho nền kinh tế.

Phát biểu tại Sự kiện Chuyển đổi số ngành Ngân hàng năm 2026 với chủ đề “Ngân hàng thông minh trong kỷ nguyên dữ liệu và AI”, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước (NHNN) Phạm Đức Ấn nhấn mạnh dữ liệu và AI không phải mục tiêu tự thân, mà phải trở thành nguồn lực và công cụ để nâng cao năng lực quản trị, đổi mới sản phẩm, quản trị rủi ro và phục vụ người dân, doanh nghiệp tốt hơn.

Từ số hóa dịch vụ đến ngân hàng thông minh

Sau một giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ, nền tảng số của ngành Ngân hàng đã thay đổi sâu rộng. Theo số liệu được Thống đốc NHNN nêu tại sự kiện, gần 89% người từ 15 tuổi trở lên đã có tài khoản thanh toán; giá trị thanh toán không dùng tiền mặt năm 2025 vượt 28 lần GDP. Trong 5 năm, số lượng giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tăng bình quân khoảng 59% mỗi năm, riêng giao dịch tài chính qua mã QR tăng bình quân trên 100% mỗi năm.

Những con số này cho thấy môi trường số đã trở thành một phần tự nhiên trong hoạt động ngân hàng và đời sống kinh tế. Nhưng khi dịch vụ số đã phổ biến, câu hỏi đặt ra không còn là có thể giao dịch trên điện thoại hay không, mà là ngân hàng hiểu khách hàng đến đâu, dự báo nhu cầu thế nào, ra quyết định nhanh và chính xác đến đâu, đồng thời bảo vệ khách hàng trước những rủi ro mới trên không gian số như thế nào.

Theo định hướng của NHNN, giai đoạn mới đòi hỏi ngành Ngân hàng chuyển từ quản lý tiến độ sang quản trị kết quả; mỗi nhiệm vụ chuyển đổi số phải hướng tới sản phẩm cụ thể, hiệu quả thực chất và giá trị mang lại cho người dân, doanh nghiệp và nền kinh tế.

Tại BIDV, thay vì chỉ phát triển ứng dụng ngân hàng số, ngân hàng tập trung vào những nền tảng giải quyết nhu cầu cụ thể của từng nhóm khách hàng. BIDV Home được thiết kế cho toàn bộ hành trình tìm kiếm và hiện thực hóa nhu cầu an cư, số hóa quy trình vay mua nhà, mua xe từ tìm kiếm, đăng ký, theo dõi hồ sơ, giải ngân đến ký số.

Nền tảng này còn kết nối khách hàng với hệ sinh thái chủ đầu tư, hãng xe và đối tác; tích hợp AI Search, bản đồ giá, bản đồ quy hoạch và hàng nghìn sản phẩm bất động sản đã được BIDV kiểm chứng. Trong khi đó, MyShop Pro dành cho tiểu thương và hộ kinh doanh tích hợp quản lý bán hàng, thanh toán, tài chính và hỗ trợ kê khai thuế trên một nền tảng. Ngân hàng vì thế đang chuyển từ “đưa ngân hàng đến với khách hàng” sang “đưa ngân hàng vào hành trình của khách hàng”.

Dữ liệu và AI: từ công cụ công nghệ thành năng lực cạnh tranh

Nếu số hóa tạo ra những kênh giao dịch mới, dữ liệu và AI mở ra một tầng năng lực khác: giúp ngân hàng hiểu tốt hơn những gì đang diễn ra và phản ứng nhanh hơn với những gì có thể xảy ra.

Theo Thống đốc NHNN Phạm Đức Ấn, ngành Ngân hàng cần xây dựng kiến trúc dữ liệu thống nhất, nâng cao chất lượng dữ liệu theo hướng “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất và có khả năng chia sẻ”; đồng thời tăng cường kết nối với Trung tâm dữ liệu quốc gia và các cơ sở dữ liệu quốc gia, chuyên ngành. Mục tiêu là đưa ngành Ngân hàng đi đầu trong quản lý, giám sát và ra quyết định dựa trên dữ liệu, nâng cao năng lực dự báo và cảnh báo sớm.

Như vậy, dữ liệu không còn chỉ là nguồn nguyên liệu nằm phía sau các hệ thống công nghệ, mà đang trở thành một hạ tầng của hoạt động ngân hàng; AI là công cụ biến nguồn dữ liệu đó thành những quyết định nhanh hơn, chính xác hơn.

Tại OCB, cách tiếp cận được đặt từ vấn đề của khách hàng. Ông Chris Shayan, Tổng giám đốc OCB cho rằng, chuyển đổi tại ngân hàng “không bao giờ chỉ nằm ở công nghệ”. Công nghệ, AI và dữ liệu chỉ có ý nghĩa khi giúp ngân hàng nhận diện đúng khó khăn, nhu cầu của khách hàng, từ đó tìm ra giải pháp phù hợp và có khả năng triển khai trên quy mô lớn.

Với OCB, bài toán là sử dụng dữ liệu, AI và các năng lực công nghệ để hiểu khách hàng ở từng thời điểm trong cuộc sống, qua đó cá nhân hóa sản phẩm đúng thời điểm, đúng nhu cầu. Điều này cho thấy cá nhân hóa không còn đơn thuần là thay đổi giao diện hay đưa ra một vài gợi ý sản phẩm, mà có thể tiến tới thiết kế dịch vụ theo nhu cầu, hoàn cảnh và hành vi thực tế của từng khách hàng.

Trong khi đó, TPBank đưa AI vào một lĩnh vực đặc biệt quan trọng trong môi trường số: quản trị rủi ro và cảnh báo sớm.

Theo ông Nguyễn Hưng, Tổng giám đốc TPBank, Ngân hàng triển khai AI trên nhiều mặt trận vận hành, trong đó AI, Big Data và hệ thống phân tích thời gian thực được kết hợp để liên tục rà soát hành vi và chấm điểm rủi ro. Khi phát hiện chuỗi thao tác bất thường, chẳng hạn tài khoản đột ngột đổi thiết bị đăng nhập rồi chuyển một khoản tiền lớn tới tài khoản lạ, hệ thống có thể kích hoạt “điểm dừng thông minh”.

Công nghệ được thiết kế để can thiệp đúng thời điểm: yêu cầu đối sánh sinh trắc học, xác thực chính chủ và tạo khoảng nghỉ để khách hàng kiểm tra lại giao dịch trước khi tiền được chuyển đi.

TPBank cũng liên thông dữ liệu với hệ thống SIMO và danh sách cảnh báo của Cục A05, Bộ Công an. Theo số liệu ngân hàng cung cấp, giải pháp này đã phát cảnh báo kịp thời cho gần 52.000 giao dịch đáng ngờ, ngăn chặn nguy cơ chiếm đoạt gần 300 tỷ đồng.

AI vì vậy đã đi xa hơn câu chuyện tự động hóa, trở thành một lớp phòng vệ trong hệ thống ngân hàng, kết hợp dữ liệu, phân tích thời gian thực và khả năng phản ứng tức thời để bảo vệ tài sản của khách hàng.

Đây cũng là hướng NHNN yêu cầu toàn ngành thúc đẩy: AI cần được ứng dụng thực chất trong phân tích dữ liệu, quản trị rủi ro, phát hiện gian lận, tối ưu quy trình, chăm sóc khách hàng và phát triển sản phẩm; đồng thời mỗi ứng dụng phải trả lời được ba câu hỏi: giải quyết vấn đề gì, tạo ra giá trị gì và rủi ro được kiểm soát như thế nào.

Công nghệ cuối cùng phải trở về với con người

Một ngân hàng có thể xử lý giao dịch trong vài giây, cá nhân hóa hàng triệu khách hàng cùng lúc và phát hiện những bất thường mà con người khó nhận biết. Nhưng nếu khách hàng không tin dữ liệu được bảo vệ, giao dịch được kiểm soát an toàn và khi có sự cố sẽ có người chịu trách nhiệm, những thành tựu công nghệ khó chuyển hóa thành giá trị bền vững.

Vì thế, NHNN đặt an ninh, an toàn và xây dựng niềm tin số ngang hàng với dữ liệu và AI. Ngành Ngân hàng được yêu cầu chuyển từ ứng phó sự cố sang chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa; đầu tư tương xứng cho an ninh mạng, an ninh dữ liệu và phòng, chống gian lận. Trước các thủ đoạn sử dụng AI, Deepfake và công nghệ cao ngày càng tinh vi, trách nhiệm của ngân hàng không chỉ là bảo vệ hệ thống mà còn phải góp phần bảo vệ khách hàng.

“Ngân hàng thông minh” cũng không thể chỉ được đo bằng mức độ hiện đại của công nghệ. Một thước đo quan trọng khác là công nghệ có đưa dịch vụ tài chính đến nhiều người hơn hay không. Đây là hướng chuyển đổi số mang màu sắc riêng của Agribank.

Ông Đỗ Đức Thành, Phó tổng giám đốc Agribank, nhấn mạnh: “Với Agribank, chuyển đổi số không chỉ là công nghệ mà còn là hành trình kiến tạo công bằng tới mọi khách hàng. Với hơn 12 triệu tài khoản, 14 triệu thẻ tại khu vực nông thôn, ngân hàng đang sử dụng các Kiosk thông minh và hệ sinh thái số để đưa dịch vụ tài chính hiện đại tới nhiều miền quê”.

Theo lãnh đạo Agribank, ngân hàng hiện có hơn 200 Kiosk thông minh, hàng trăm trạm dịch vụ số tích hợp AI trên cả nước; tổng đài AI hỗ trợ 15 triệu khách hàng. Các dịch vụ an sinh, bảo hiểm qua tài khoản cũng đang tiếp cận hơn nửa triệu người yếu thế và khoảng 2 triệu người dân nhận trợ cấp an sinh.

Ở góc nhìn này, chuyển đổi số không chỉ làm dịch vụ ngân hàng nhanh hơn mà còn có thể mở rộng phạm vi tiếp cận tài chính.

Đó cũng là yêu cầu được Thống đốc NHNN đặt ra: chuyển đổi số phải trực tiếp phục vụ người dân, doanh nghiệp và thúc đẩy tài chính toàn diện; khai thác dữ liệu để đổi mới phương thức đánh giá khách hàng, quản trị tín dụng, tạo điều kiện cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh, hợp tác xã, người lao động và khu vực nông thôn tiếp cận vốn thuận lợi hơn. Đồng thời, phải đặc biệt quan tâm tới người cao tuổi, người yếu thế và người dân vùng sâu, vùng xa.

Nhìn từ những mô hình được giới thiệu tại sự kiện, mỗi ngân hàng đang đi vào một bài toán khác nhau nhưng cùng gặp nhau ở một điểm: công nghệ không phải đích đến. Đích đến là năng suất cao hơn, chi phí thấp hơn, quyết định tốt hơn, sản phẩm phù hợp hơn, rủi ro được nhận diện sớm hơn và nhiều người dân, doanh nghiệp có thể tiếp cận dịch vụ tài chính thuận tiện, an toàn hơn.

Vì vậy, yêu cầu đối với giai đoạn tiếp theo không chỉ là đầu tư thêm công nghệ. NHNN đặt ra sáu nhóm nhiệm vụ trọng tâm, từ hoàn thiện thể chế, nâng cấp hạ tầng và chuẩn hóa dữ liệu, thúc đẩy AI có trách nhiệm, bảo đảm an ninh an toàn, thúc đẩy tài chính toàn diện đến phát triển nguồn nhân lực về dữ liệu, AI, công nghệ và an ninh mạng.

Đặc biệt, người đứng đầu các đơn vị phải trực tiếp lãnh đạo và chịu trách nhiệm về kết quả chuyển đổi số; mỗi nhiệm vụ phải rõ mục tiêu, sản phẩm, người chịu trách nhiệm, nguồn lực, thời hạn và chỉ tiêu đo lường. Đó cũng là bước chuyển căn bản của “ngân hàng thông minh”: từ câu chuyện ngân hàng có bao nhiêu công nghệ sang câu chuyện công nghệ tạo ra bao nhiêu giá trị.

Ngành Ngân hàng vì thế đang đứng trước một giai đoạn chuyển đổi mới: biến công nghệ thành năng suất, dữ liệu thành nguồn lực, đổi mới sáng tạo thành sản phẩm và chuyển đổi số thành sự thuận tiện cho người dân, cơ hội cho doanh nghiệp và năng lực cạnh tranh mới của nền kinh tế.

Nhuệ Mẫn